Trong hành trình đề cử Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê trình UNESCO xem xét ghi danh Di sản thế giới, việc bảo tồn các giá trị nổi bật của di sản luôn gắn liền với yêu cầu phát huy giá trị và tạo ra những lợi ích lâu dài cho cộng đồng. Tuần lễ Di sản văn hóa Óc Eo – Ba Thê năm 2026 được tổ chức trong thời gian đoàn chuyên gia ICOMOS khảo sát, thẩm định thực địa hồ sơ đề cử đã trở thành một bước đi cụ thể, sinh động trong việc đưa những định hướng quản lý di sản vào thực tiễn.
1. Từ mục tiêu đề cử Di sản thế giới đến yêu cầu quản lý bền vững
Đề cử một di sản vào Danh mục Di sản thế giới không chỉ là câu chuyện về một danh hiệu quốc tế. Đằng sau quá trình xây dựng hồ sơ là một yêu cầu lớn hơn: làm thế nào để những giá trị nổi bật của di sản được nhận diện, bảo vệ và truyền lại cho các thế hệ tương lai, đồng thời di sản tiếp tục có ý nghĩa trong đời sống đương đại.
Đối với khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê, định hướng quản lý di sản đã được xây dựng với tầm nhìn lâu dài, trong đó bảo tồn giá trị khảo cổ, quản lý cảnh quan, nghiên cứu khoa học, giáo dục, phát huy giá trị và tăng cường sự tham gia của cộng đồng là những nội dung có mối quan hệ chặt chẽ với nhau.
Một di sản muốn được bảo vệ bền vững không thể chỉ dựa vào các hoạt động chuyên môn của cơ quan quản lý. Di sản cần được cộng đồng hiểu, trân trọng và tham gia bảo vệ; đồng thời những giá trị của di sản cần được chuyển hóa thành những trải nghiệm, hoạt động giáo dục, văn hóa và sinh kế phù hợp cho người dân. Chính từ cách tiếp cận đó, việc tổ chức các hoạt động văn hóa tại khu di tích không chỉ mang ý nghĩa phục vụ khách tham quan, mà còn là một phần trong quá trình đưa di sản trở lại với đời sống cộng đồng.
2. Một dấu mốc đặc biệt: Tuần lễ diễn ra cùng thời gian thẩm định thực địa của ICOMOS
Từ ngày 17/8/2026 đến ngày 24/8/2026, Tiến sĩ Rima Hooja, chuyên gia ICOMOS, thực hiện chuyến khảo sát, thẩm định thực địa phục vụ quá trình đánh giá hồ sơ đề cử Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê trình UNESCO xem xét ghi danh Di sản thế giới. Đây là một hoạt động có ý nghĩa quan trọng trong tiến trình đề cử. Thông qua khảo sát thực địa, chuyên gia có điều kiện đối chiếu những nội dung được trình bày trong hồ sơ với thực tế tại di sản; tìm hiểu các giá trị nổi bật, tình trạng bảo tồn, tính xác thực, tính toàn vẹn, công tác quản lý và những vấn đề liên quan đến việc bảo vệ lâu dài khu di tích.
Ảnh: Tiến sĩ Rima Hooja, chuyên gia ICOMOS cùng đoàn công tác thực hiện khảo sát thực địa tại di tích Linh Sơn Bắc (Nguồn: Lê Hữu Nghĩa)
Đáng chú ý, trong chính khoảng thời gian này, Tuần lễ Di sản văn hóa Óc Eo – Ba Thê năm 2026 cũng được tổ chức với nhiều hoạt động hướng đến cộng đồng. Hai hoạt động diễn ra song song, với những mục tiêu và cách tiếp cận khác nhau, nhưng cùng gặp nhau ở một điểm quan trọng: bảo tồn và phát huy giá trị của di sản một cách bền vững. Nếu chuyến khảo sát của chuyên gia ICOMOS là quá trình nhìn nhận Óc Eo – Ba Thê từ góc độ chuyên môn quốc tế, thì Tuần lễ Di sản lại cho thấy một khía cạnh rất khác của di sản: di sản đang được cộng đồng tiếp cận, trải nghiệm và tham gia như thế nào trong đời sống hôm nay.
3. Các hoạt động diễn ra trong Tuần lễ Di sản văn hoá Óc Eo – Ba Thê năm 2026
Tuần lễ di sản văn hoá Óc Eo – Ba Thê diễn ra trong 04 ngày (từ 19/8/2026 đến 22/8/2026) thu hút 7.159 lượt người tham gia thuộc các cơ quan, ban, ngành, đoàn thể: 7 xã, phường; 04 tổ chức đoàn thể: Đoàn Thanh Niên, Hội Nông dân, Liên đoàn lao động tỉnh và Hội Liên hiệp phụ nữ tỉnh. Các trường học: Trường Chính trị Tôn Đức Thắng, các trường Đại học, Cao đẳng, Cao đẳng nghề; các trường tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông; nghệ nhân, người thực hành nghề thủ công truyền thống; các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp và đông đảo nhân dân, du khách. Các hoạt động bao gồm:
Hoạt động giáo dục di sản: Chương trình “Em làm nhà khảo cổ”. Chương trình đã thu hút 250 em học sinh tiểu học và trung học cơ sở tham gia, các em được hoá thân thành các nhà khảo cổ để thực hiện khai quật giả định, chỉnh lý hiện vật, miêu tả và đo vẽ hiện vật…
Ảnh: Chương trình “Em làm nhà khảo cổ” được tổ chức tại di tích Gò Cây Thị
Không gian số và tư liệu văn hoá Óc Eo: Thư viện tỉnh đã phối hợp với Ban Quản lý Di tích Văn hoá Óc Eo xử lý 33 tên sách với 206 bản và trưng bày gần 1.000 bản sách chuyên ngành khảo cổ, Văn hoá Óc Eo, lịch sử vương quốc Phù Nam…Hoạt động góp phần tạo môi trường đọc, tìm hiểu và tiếp cận tri thức về di sản một cách trực quan, gần gũi. Thư viện tỉnh cũng đã phối hợp tổ chức Xe thư viện lưu động đa phương tiện tại di tích Gò Giồng Cát. Tại đây, không chỉ đọc sách, các bạn trẻ còn được trải nghiệm tra cứu máy tính, xem phim tư liệu, tham gia đố vui lịch sử và ghép tranh Bảo vật Quốc gia, chương trình đã thu hút hơn 1.500 lượt học sinh, du khách và Nhân dân ghé thăm, trải nghiệm.
Ảnh: Không gian thư viện lưu động được tổ chức tại di tích Gò Giồng Cát
Hoạt động “Du khảo về nguồn – tìm hiểu di sản ngàn năm”: Đây là nhiệm vụ trọng tâm kết nối các điểm di tích trọng điểm (Nhà trưng bày Văn hoá Óc Eo, Linh Sơn Bắc, Gò Cây Thị, Gò Sáu Thuận, Gò Giồng Cát) với quy mô vận hành lớn (20 đoàn, có 2.000 lượt khách tham gia, hoàn thành kế hoạch đề ra). Việc chuẩn hóa thời lượng (90 phút/đoàn) kết hợp cùng giải pháp thuyết minh tự động qua mã QR (Audio Guide) và sự hỗ trợ chuyên nghiệp từ sinh viên tình nguyện đã giải quyết bài toán tải trọng khách tham quan, đồng thời nâng cao chất lượng trải nghiệm, giúp du khách chủ động và linh hoạt hơn trong hành trình khám phá.
Ảnh: Bộ đội biên phòng tỉnh An Giang tham gia chương trình Du khảo về nguồn
Hội thi Vẽ tranh thiếu nhi về di sản văn hoá Óc Eo: Hội thi có sự tham gia của 80 em học sinh tiểu học và trung học cơ sở trên địa bàn xã Óc Eo và xã Mỹ Thuận. Với chủ đề Di sản văn hoá Óc Eo, các em thể hiện những hiểu biết, cảm nhận và tình yêu đối với di sản thông qua tranh vẽ. Hoạt động góp phần khuyến khích khả năng sáng tạo, đồng thời đưa di sản đến gần hơn với thiếu nhi bằng hình thức trực quan, sinh động.
Ảnh: Hoạt động vẽ tranh thiếu nhi về di sản văn hoá Óc Eo
Không gian kinh tế - văn hoá: Phiên chợ Óc Eo: Không gian kinh tế - văn hoá được tổ chức với các nội dung: Trưng bày, giới thiệu sản phẩm OCOP và đặc sản địa phương; đối với gian hàng nghề thủ công truyền thống đã thực hiện trưng bày sản phẩm nghề kim hoàn, chế tác đồ trang sức, nghề gỗ, nghề chế tác đá, nghề gốm. Không gian tái hiện chợ xưa qua các gánh hàng rong và hoạt động "Thầy đồ cho chữ" đã tạo nên bầu không khí hoài niệm, đậm đà bản sắc văn hóa vùng đất Nam Bộ. Những hoạt động nêu trên đã tạo không gian giao lưu văn hoá, quảng bá sản phẩm địa phương và kết nối di sản với phát triển kinh tế cộng đồng.
Ảnh: Không gian phiên chợ Óc Eo
Đêm hội Óc Eo và chương trình văn nghệ được tổ chức nhằm tôn vinh các giá trị văn nghệ dân gian đặc sắc kết hợp những bài hát về tình yêu quê hương, đất nước Chương trình góp phần tạo không gian giao lưu cộng đồng, giới thiệu những giá trị văn hoá truyền thống và tạo điểm nhấn cho Tuần lễ Di sản.
Có thể nhận định rằng, trong những ngày diễn ra Tuần lễ Di sản, Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê không chỉ là nơi lưu giữ những dấu tích của quá khứ mà trở thành một không gian văn hóa mở, nơi nhiều nhóm cộng đồng cùng tham gia.
Các hoạt động giáo dục di sản tạo cơ hội để học sinh, sinh viên tìm hiểu về lịch sử và Văn hóa Óc Eo thông qua những trải nghiệm trực tiếp. Hội thi vẽ tranh dành cho thiếu nhi mang đến một cách tiếp cận rất riêng. Các em không tiếp nhận di sản chỉ bằng những khái niệm hay thông tin trong sách vở, mà được tự do thể hiện những gì mình cảm nhận về Óc Eo bằng màu sắc và trí tưởng tượng. Các chương trình tham quan, trải nghiệm giúp du khách tiếp cận di tích một cách trực quan hơn.
Không gian kinh tế, văn hoá - phiên chợ Óc Eo đã đưa những giá trị vật chất và văn hóa của cộng đồng vào trong hoạt động của Tuần lễ. Những doanh nhân, những người làm nghề, nghệ nhân và người dân không chỉ tham gia với tư cách người phục vụ sự kiện, mà còn góp phần giới thiệu những giá trị văn hóa đang tiếp tục tồn tại trong đời sống.
Mỗi lực lượng tham gia theo một cách khác nhau, nhưng tất cả cùng góp phần tạo nên một không gian mà ở đó di sản không còn là một khái niệm xa xôi của quá khứ, mà trở thành một phần của đời sống hiện tại.
4. Từ một sự kiện đến những kinh nghiệm cho quản lý di sản lâu dài
Tuần lễ Di sản Óc Eo – Ba Thê năm 2026 dù được tổ chức trong một khoảng thời gian nhất định, nhưng giá trị của nó không chỉ nằm ở những ngày diễn ra sự kiện. Điều quan trọng hơn là những gì có thể được rút ra từ thực tiễn tổ chức: Làm thế nào để trẻ em có thể tiếp cận di sản một cách tự nhiên và hấp dẫn hơn? Làm thế nào để người dân địa phương có thêm cơ hội tham gia vào các hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị? Làm thế nào để các hoạt động văn hóa, du lịch và trải nghiệm được tổ chức phù hợp, không làm ảnh hưởng đến giá trị và tính nguyên gốc của di sản? và quan trọng hơn, làm thế nào để cộng đồng thực sự được hưởng lợi từ di sản, đồng thời nhận thức rõ hơn trách nhiệm của mình đối với việc bảo vệ di sản?
Những câu hỏi đó không thể được giải quyết chỉ bằng một sự kiện. Nhưng thông qua một số hoạt động cụ thể trong Tuần lễ Di sản, cơ quan quản lý có thể quan sát, đánh giá, rút kinh nghiệm và từng bước hoàn thiện phương thức tổ chức các hoạt động trong tương lai. Theo nghĩa đó, Tuần lễ Di sản văn hóa Óc Eo – Ba Thê năm 2026 có thể được xem như một bước thực hành cụ thể trong quá trình triển khai các định hướng quản lý di sản đã được xác lập.
Trong bảo tồn di sản hiện đại, cộng đồng ngày càng được nhìn nhận không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là một chủ thể quan trọng trong quá trình bảo vệ và phát huy giá trị di sản. Đối với khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê, điều này càng có ý nghĩa bởi khu di tích không tồn tại tách biệt với đời sống hiện tại. Xung quanh những dấu tích khảo cổ là làng xóm, đồng ruộng, các hoạt động sản xuất, sinh hoạt và đời sống văn hóa của người dân. Vì vậy, bảo tồn di sản cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa với cuộc sống của cộng đồng. Khi người dân hiểu được giá trị của di sản, họ sẽ có thêm lý do để gìn giữ. Khi cộng đồng có cơ hội tham gia và hưởng lợi phù hợp, mối quan hệ giữa con người với di sản sẽ trở nên bền chặt hơn.
Tuần lễ Di sản văn hóa Óc Eo – Ba Thê năm 2026 đã khép lại. Đoàn chuyên gia ICOMOS cũng đã hoàn thành chuyến khảo sát thực địa. Nhưng hành trình của di sản chắc chắn chưa dừng lại ở đó. Những kết quả, kinh nghiệm và sự kết nối được tạo ra trong Tuần lễ Di sản sẽ là những giá trị cần tiếp tục được phát huy. Các hoạt động giáo dục di sản, trải nghiệm, nghiên cứu, giao lưu văn hóa và sự tham gia của cộng đồng cần được duy trì theo hướng thường xuyên, có chiều sâu và phù hợp với định hướng quản lý lâu dài. Bởi cuối cùng, một hồ sơ Di sản thế giới thành công không chỉ được đo bằng khả năng đạt được một danh hiệu quốc tế, mà còn bằng khả năng bảo vệ được những giá trị làm nên danh hiệu ấy trong nhiều thế hệ về sau.
Với khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê, hành trình hướng tới UNESCO vì thế cũng là hành trình hướng tới một tương lai trong đó di sản được bảo tồn tốt hơn, được nghiên cứu đầy đủ hơn, được cộng đồng hiểu và yêu quý hơn, và những giá trị của di sản tiếp tục đóng góp tích cực cho đời sống xã hội. Tuần lễ Di sản văn hóa Óc Eo – Ba Thê năm 2026 là một bước đi cụ thể trên hành trình ấy – từ định hướng quản lý đến thực tiễn, từ di sản đến cộng đồng, và từ những giá trị của quá khứ đến tương lai./.
LÊ HẬU
