MỘT NGÀY TRÊN CÔNG TRƯỜNG KHAI QUẬT KHẢO CỔ
Khi những tia nắng đầu tiên vừa trải xuống cánh đồng dưới chân núi Ba Thê, vùng đất Óc Eo lại thức dậy trong một nhịp điệu lao động đặc biệt. Giữa không gian yên bình của vùng đồng bằng Nam Bộ, công trường khai quật khảo cổ bắt đầu một ngày làm việc mới. Những hố khai quật được bố trí theo ô lưới, những tấm bạt che nắng, bàn làm việc tạm và các dụng cụ chuyên môn đã sẵn sàng. Đối với những người làm khảo cổ, đây không đơn thuần là một ngày đào đất, mà là quá trình từng bước tìm kiếm, nhận diện và giải mã những dấu tích vật chất còn lưu lại từ một thời kỳ lịch sử xa xưa.
Trước khi bắt tay vào công việc, các thành viên trong đoàn khai quật kiểm tra lại hiện trường, đối chiếu sơ đồ hố khai quật, xác định vị trí và cao độ cần tiếp tục nghiên cứu. Nhà khảo cổ học, cán bộ kỹ thuật, sinh viên thực tập, cộng tác viên địa phương và lực lượng lao động phối hợp với nhau theo từng nhiệm vụ cụ thể. Mỗi người đảm nhận một phần việc, nhưng tất cả đều hướng đến mục tiêu chung: thu thập đầy đủ nhất những thông tin mà di tích còn lưu giữ.
Trong lòng hố khai quật, từng lớp đất được bóc tách thận trọng bằng bay khảo cổ, cuốc nhỏ, chổi mềm và các dụng cụ phù hợp. Đất không được đào lên một cách tùy tiện, mà phải được xử lý theo từng lớp địa tầng, căn cứ vào đặc điểm màu sắc, thành phần, độ chặt, cấu trúc và mối liên hệ giữa các dấu tích. Khi xuất hiện một vệt đất khác màu, một mảng gạch nằm theo phương hướng bất thường hay một đường viền có khả năng là dấu tích kiến trúc, người khai quật phải dừng lại để quan sát, làm sạch bề mặt và trao đổi với người phụ trách chuyên môn. Đôi khi, chỉ một thay đổi nhỏ trong cấu trúc đất cũng có thể giúp nhận diện ranh giới của một hố đào cổ, một lớp cư trú hoặc một dấu tích kiến trúc đã bị thời gian và các hoạt động sau này làm biến đổi.
Mỗi hiện vật xuất lộ đều được xem xét trong mối quan hệ với lớp đất và vị trí phát hiện. Một mảnh gốm vỡ, một hạt chuỗi nhỏ, một mảnh kim loại, một viên gạch cổ hay một đoạn nền kiến trúc đều có giá trị thông tin riêng. Khi phát hiện hiện vật đáng chú ý, nhóm khai quật tiến hành làm sạch vừa đủ để nhận diện, xác định tọa độ và cao độ, chụp ảnh tại chỗ, ghi chép đặc điểm, sau đó mới thu thập theo đúng quy trình chuyên môn. Những dấu tích kiến trúc cũng được đo vẽ, lập sơ đồ và ghi nhận hướng, kích thước, vật liệu cùng mối liên hệ với các cấu trúc xung quanh. Với những mẫu đất, than, thực vật hoặc vật liệu có khả năng phục vụ phân tích chuyên sâu, việc lấy mẫu phải được thực hiện có kiểm soát để bảo đảm giá trị nghiên cứu về sau.
Có những thời điểm, công trường dường như lắng lại trước một phát hiện mới. Một mảng nền gạch hiện dần dưới lớp đất, một cụm hiện vật xuất hiện trong cùng một không gian, hay một dấu vết kiến trúc bất ngờ nối tiếp cấu trúc đã biết đều khiến các thành viên tập trung quan sát. Niềm vui của người làm khảo cổ không chỉ đến từ việc tìm thấy một hiện vật đẹp hoặc quý hiếm, mà còn từ khả năng nhận ra mối liên hệ giữa những dấu tích tưởng như rời rạc. Một hiện vật đứng riêng lẻ có thể cung cấp thông tin hạn chế; nhưng khi được đặt đúng vị trí trong địa tầng, đối chiếu với các hiện vật khác và kết hợp với tư liệu khảo cổ học, nó có thể góp phần làm sáng tỏ chức năng của một khu vực, hoạt động của cư dân hoặc sự biến đổi của di tích qua các giai đoạn.
Chuyên gia khảo cổ học của Viện Khảo cổ học tiến hành chụp ảnh cụm hiện vật mới xuất lộ
(Nguồn: Ban quản lý Di tích Văn hoá Óc Eo)
Dưới cái nắng ngày càng gay gắt của miền Tây, công việc vẫn tiếp diễn với sự tập trung và kiên nhẫn. Tiếng trao đổi chuyên môn xen lẫn tiếng dụng cụ chạm nhẹ vào đất, tiếng máy ảnh ghi lại hiện trường và những lời nhắc nhau về việc bảo vệ dấu tích. Công trường khảo cổ không phải lúc nào cũng có những phát hiện bất ngờ. Nhiều giờ lao động chỉ để làm rõ một mặt bằng, xác định ranh giới một lớp đất hoặc kiểm tra mối liên hệ giữa hai cấu trúc. Có những giả thuyết ban đầu phải điều chỉnh khi xuất hiện dữ liệu mới. Chính sự thận trọng ấy làm nên giá trị của công việc khảo cổ: mọi nhận định đều phải được xây dựng trên chứng cứ, được kiểm tra và đối chiếu, thay vì dựa vào suy đoán hay cảm xúc trước một phát hiện hấp dẫn.
Đến cuối buổi làm việc, khi ánh nắng dịu dần trên cánh đồng dưới chân núi Ba Thê, các hố khai quật được kiểm tra, hiện vật được phân loại sơ bộ, đóng gói và ghi nhãn; hồ sơ thực địa, ảnh chụp, bản vẽ và các số liệu đo đạc được rà soát, bổ sung. Những vị trí cần tiếp tục nghiên cứu được đánh dấu để phục vụ công việc của ngày hôm sau. Công việc ngoài hiện trường tạm khép lại, nhưng quá trình nghiên cứu vẫn tiếp tục trong phòng xử lý hiện vật, phòng thí nghiệm và các cuộc trao đổi học thuật. Từ việc phân tích chất liệu, kỹ thuật chế tác, dấu vết sử dụng đến việc đối chiếu niên đại và bối cảnh phát hiện, mỗi bước đều góp phần chuyển hóa dữ liệu thu thập tại hố khai quật thành tri thức khoa học.
Tại khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê, những lớp đất được mở ra hôm nay là một phần của hành trình nghiên cứu lâu dài về lịch sử hình thành, phát triển và giao lưu văn hóa của cư dân cổ ở Nam Bộ. Những di tích kiến trúc, đồ gốm, hạt chuỗi, vật liệu xây dựng và các loại hình di vật khác, khi được nghiên cứu trong bối cảnh khảo cổ học đầy đủ, có thể cung cấp thêm bằng chứng về đời sống cư dân, hoạt động sản xuất, tín ngưỡng, tổ chức không gian cư trú và những mối liên hệ giao lưu trong khu vực. Tuy nhiên, mỗi phát hiện chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đặt trong hệ thống chứng cứ và diễn giải một cách khoa học, đúng với những gì tư liệu cho phép khẳng định.
Các cán bộ của Viện Khảo cổ học thực hiện ghi chép, đo vẽ hiện vật mới xuất lộ
(Nguồn: Viện Khảo cổ học)
Một ngày trên công trường khai quật có thể kết thúc bằng vài hiện vật nhỏ, một bản vẽ mới hay một lớp địa tầng vừa được làm rõ. Nhưng đằng sau những kết quả tưởng chừng khiêm tốn ấy là hàng giờ lao động tỉ mỉ, sự phối hợp của nhiều người và tinh thần trách nhiệm đối với di sản. Với các nhà khảo cổ học, mỗi nhát bay không chỉ mở ra một phần mặt đất, mà còn mở thêm một cơ hội tìm hiểu quá khứ. Từ những dấu tích âm thầm nằm dưới lòng đất Óc Eo – Ba Thê, câu chuyện về một trung tâm văn hóa cổ từng phát triển rực rỡ ở Nam Bộ tiếp tục được nghiên cứu, bổ sung và nhận diện ngày càng rõ hơn. Đó cũng là ý nghĩa sâu sắc của công việc khảo cổ: không chỉ tìm lại những gì đã mất, mà còn gìn giữ chứng cứ, làm sáng tỏ lịch sử và trao lại cho các thế hệ mai sau một nền tảng hiểu biết vững chắc hơn về di sản của vùng đất này.
Ban quản lý di tích Văn hoá Óc Eo tỉnh An Giang
