BẢO VẬT QUỐC GIA PHÙ ĐIÊU PHẬT LINH SƠN BẮC – DẤU ẤN PHẬT GIÁO THỜI KỲ SỚM TRONG VĂN HÓA ÓC EO
1. Giới thiệu chung
Trong kho tàng di sản văn hóa Óc Eo ở Nam Bộ, Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc là hiện vật khảo cổ có giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và khoa học. Được phát hiện trong cuộc khai quật khảo cổ năm 2019 tại di tích Linh Sơn Bắc, thuộc quần thể di tích quốc gia đặc biệt Óc Eo – Ba Thê, hiện vật góp phần cung cấp những tư liệu quan trọng về sự hiện diện của Phật giáo, đời sống tín ngưỡng và quá trình giao lưu văn hóa của cư dân Phù Nam trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Ngày 25 tháng 12 năm 2021, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2198/QĐ-TTg về việc công nhận bảo vật quốc gia đợt 10, trong đó có Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc, niên đại thế kỷ III–IV, hiện lưu giữ tại Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo tỉnh An Giang [1]. Sự kiện này khẳng định vị trí và giá trị tiêu biểu của hiện vật trong hệ thống di sản văn hóa vật thể quý giá của Việt Nam.
2. Thông tin và bối cảnh phát hiện hiện vật
Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc hiện do Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo tỉnh An Giang lưu giữ, có số đăng ký BT.18B.LSB.H13.L7. Hiện vật được chế tác bằng đá granite, có trọng lượng khoảng 950 kg và còn nguyên dáng. Hiện vật có chiều cao khoảng 92 cm, chiều rộng 65–74 cm, chiều dày 28 cm. Phần chạm phù điêu có chiều cao khoảng 52 cm, chiều rộng 12–62 cm và chiều dày khoảng 1,5 cm.
Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc xuất lộ trong hố khai quật
(Nguồn: Viện Khảo cổ học)
Hiện vật được phát hiện trong cuộc khai quật khảo cổ tại di tích Linh Sơn Bắc năm 2019, thuộc khu vực chân núi Ba Thê, ấp Trung Sơn, xã Óc Eo, tỉnh An Giang. Vị trí phát hiện nằm trong lớp văn hóa được xác định có niên đại khoảng từ thế kỷ I đến thế kỷ IV sau Công nguyên. Theo hồ sơ khai quật, tầng văn hóa tại khu vực này tương đối ổn định, không bị xáo trộn, đồng thời ghi nhận dấu tích kiến trúc xây bằng gạch và lớp ngói mang phong cách Ấn Độ.
Niên đại của Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc được xác định khoảng thế kỷ III–IV sau Công nguyên. Việc hiện vật được phát hiện trong bối cảnh khảo cổ tương đối rõ ràng tạo điều kiện thuận lợi cho việc nghiên cứu mối quan hệ giữa hiện vật với không gian kiến trúc, hoạt động tín ngưỡng và đời sống văn hóa của cư dân Óc Eo cổ.
3. Đặc điểm hình thức và nghệ thuật tạo hình
Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc được chạm khắc nổi trên mặt phẳng của một khối đá granite lớn. Hình tượng chính là Đức Phật trong tư thế ngồi thiền, hai chân xếp bán già trên bệ, chân phải đặt lên bắp chân trái. Các chi tiết về đầu tóc, khuôn mặt và y phục được thể hiện giản lược; đôi mắt khoét sâu, tạo nên nét đặc trưng dễ nhận biết của tác phẩm. Tổng thể phù điêu không có nhiều chi tiết trang trí phức tạp. Người thợ xưa tập trung thể hiện hình tượng Đức Phật bằng những đường nét cô đọng, trong đó dáng ngồi và khuôn mặt là những yếu tố tạo hình chủ đạo. Cách thể hiện này tạo nên vẻ mộc mạc, giản dị nhưng vẫn làm nổi bật ý nghĩa tôn giáo của hình tượng.
Đặc điểm tạo hình của phù điêu gợi mở nhiều vấn đề nghiên cứu về kỹ thuật chế tác, trình độ mỹ thuật và quá trình tiếp nhận các quy ước nghệ thuật Phật giáo tại Óc Eo. Trong bối cảnh nghệ thuật tôn giáo ở đồng bằng sông Cửu Long trước thế kỷ X, những tác phẩm có niên đại sớm giữ vai trò quan trọng trong việc tìm hiểu quá trình hình thành và biến đổi của các phong cách tạo hình Phật giáo trong khu vực [2].
Một chi tiết đáng chú ý là ba ký tự được ghi nhận bên dưới hình tượng Đức Phật, được hồ sơ hiện vật mô tả là chữ Sanskrit theo phong cách văn tự Brahmi Nam Ấn Độ. Đây là chi tiết có tiềm năng cung cấp thông tin về mối liên hệ giữa nghệ thuật, văn tự và đời sống tôn giáo của cư dân cổ. Tuy nhiên, việc xác định nội dung cụ thể, cách đọc và niên đại của dòng chữ cần dựa trên kết quả nghiên cứu văn tự học chuyên sâu.
Cận cảnh Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc trong hố khai quật
(Nguồn: Viện Khảo cổ học)
Tương tự, tư thế hai bàn tay của hình tượng cần được khảo sát trực tiếp để xác định chính xác thủ ấn. Việc định danh thủ ấn có ý nghĩa quan trọng trong nghiên cứu biểu tượng Phật giáo, bởi mỗi thủ ấn có đặc điểm tạo hình và nội dung biểu đạt riêng.
4. Giá trị lịch sử và khảo cổ học
Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc có giá trị nổi bật trong nghiên cứu lịch sử văn hóa Óc Eo và vương quốc Phù Nam. Niên đại thế kỷ III–IV sau Công nguyên đặt hiện vật vào giai đoạn sớm của nghệ thuật Phật giáo tại khu vực đồng bằng sông Cửu Long, góp phần bổ sung tư liệu vật chất cho việc tìm hiểu sự hiện diện và phát triển của Phật giáo ở Nam Bộ cổ đại.
Các nghiên cứu về nghệ thuật Phật giáo và Hindu giáo ở đồng bằng sông Cửu Long cho thấy di sản Óc Eo lưu giữ nhiều loại hình hiện vật tôn giáo, phản ánh sự đa dạng trong đời sống tinh thần và các mối giao lưu văn hóa của cư dân cổ [2]. Trong bối cảnh ấy, Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc là một tư liệu đáng chú ý để nghiên cứu hình tượng Phật trong giai đoạn sớm, đồng thời góp phần đối chiếu với các hiện vật và dấu tích kiến trúc tôn giáo khác được phát hiện trong khu vực.
Giá trị khảo cổ học của hiện vật không chỉ nằm ở hình thức tạo hình mà còn ở bối cảnh phát hiện. Việc hiện vật được tìm thấy trong lớp văn hóa có niên đại xác định, cùng với các dấu tích kiến trúc và vật liệu xây dựng, tạo cơ sở để nghiên cứu mối quan hệ giữa di vật và môi trường văn hóa nơi nó từng tồn tại.
Tại khu vực chân núi Ba Thê, ngoài những dấu tích kiến trúc có liên quan đến Hindu giáo, các phát hiện khảo cổ còn gợi mở khả năng tồn tại những không gian thực hành tôn giáo khác nhau. Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc vì thế góp phần mở rộng hướng nghiên cứu về tính đa dạng tôn giáo trong không gian văn hóa Óc Eo – Ba Thê. Mối liên hệ giữa hiện vật với kiến trúc được ký hiệu 2018.LSB.KT23 cần tiếp tục được nghiên cứu để làm rõ chức năng và bối cảnh sử dụng.
Từ góc độ lịch sử, hiện vật là nguồn tư liệu vật chất góp phần làm sáng tỏ quá trình tiếp nhận và phát triển các truyền thống tôn giáo có nguồn gốc từ Ấn Độ tại Nam Bộ. Tuy nhiên, hiện vật cần được đặt trong mối quan hệ với các chứng cứ khảo cổ, văn tự và tư liệu lịch sử khác để có thể đưa ra những kết luận toàn diện về lịch sử Phật giáo ở Phù Nam.
5. Giá trị văn hóa và giao lưu nghệ thuật
Văn hóa Óc Eo hình thành và phát triển trong một không gian giao lưu rộng lớn, nơi cư dân cổ tiếp xúc với nhiều truyền thống văn hóa và tôn giáo khác nhau. Những dấu tích khảo cổ được phát hiện tại khu vực cho thấy sự hiện diện của các yếu tố văn hóa Ấn Độ trong kiến trúc, điêu khắc, tín ngưỡng và đời sống vật chất.
Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc là một trường hợp tiêu biểu để nghiên cứu quá trình tiếp nhận và chuyển hóa những yếu tố nghệ thuật Phật giáo trong môi trường bản địa. Hình tượng Đức Phật được thể hiện trên chất liệu đá granite, với kỹ thuật chạm khắc giản lược, phản ánh sự kết hợp giữa ý niệm tôn giáo và điều kiện chế tác tại địa phương. Từ hiện vật, các nhà nghiên cứu có thể tiếp tục đặt ra những câu hỏi về nguồn gốc hình thức tạo hình, mối quan hệ với các trung tâm nghệ thuật Phật giáo ở Nam Á, cũng như cách thức các yếu tố nghệ thuật được tiếp nhận và biến đổi trong không gian Đông Nam Á cổ đại.
Với những đặc điểm riêng, Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc cung cấp thêm một trường hợp nghiên cứu có giá trị trong việc nhận diện sự đa dạng của nghệ thuật Phật giáo thời kỳ sớm tại đồng bằng sông Cửu Long. Đồng thời, hiện vật góp phần làm rõ vai trò của văn hóa Óc Eo như một không gian giao lưu và sáng tạo văn hóa trong lịch sử Đông Nam Á.
6. Giá trị khoa học và công tác bảo tồn, phát huy giá trị
Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc là nguồn tư liệu có khả năng phục vụ nhiều lĩnh vực nghiên cứu như khảo cổ học, lịch sử, lịch sử tôn giáo, văn tự học, mỹ thuật học và nghiên cứu giao lưu văn hóa. Những đặc điểm về chất liệu, kỹ thuật chạm khắc, hình tượng tôn giáo và bối cảnh khai quật tạo điều kiện để các nhà khoa học tiếp cận hiện vật từ nhiều góc độ khác nhau.
Đối với khảo cổ học, hiện vật góp phần làm phong phú hệ thống tư liệu về di vật tôn giáo có niên đại sớm trong văn hóa Óc Eo. Đối với lịch sử Phật giáo, đây là chứng tích vật chất quan trọng để nghiên cứu sự hiện diện của hình tượng Đức Phật trong không gian văn hóa Nam Bộ cổ đại. Đối với lịch sử nghệ thuật, hiện vật cung cấp dữ liệu về kỹ thuật chạm khắc và cách thức thể hiện hình tượng Phật trên đá granite.
Việc Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2198/QĐ-TTg ngày 25 tháng 12 năm 2021 [1] không chỉ ghi nhận giá trị tiêu biểu của hiện vật mà còn đặt ra yêu cầu tăng cường công tác bảo quản, nghiên cứu và phát huy giá trị theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa.
Trong thời gian tới, việc nghiên cứu chuyên sâu về kỹ thuật chế tác, đặc điểm tạo hình, ba ký tự bên dưới hình tượng Đức Phật và mối quan hệ giữa hiện vật với các dấu tích kiến trúc tại Linh Sơn Bắc sẽ góp phần bổ sung những luận cứ khoa học có giá trị. Đồng thời, cần tiếp tục hoàn thiện hồ sơ khoa học, lưu trữ đầy đủ tư liệu khai quật, ghi nhận tình trạng bảo quản và xây dựng phương án giới thiệu hiện vật phù hợp với đặc điểm chất liệu, kích thước và giá trị lịch sử.
Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc trong không gian trưng bày tại Nhà trưng bày Văn hóa Óc Eo tỉnh An Giang
(Nguồn: Lê Thị Hậu)
Nói tóm lại, Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc là một hiện vật tiêu biểu của di sản văn hóa Óc Eo, mang giá trị nổi bật về khảo cổ học, lịch sử tôn giáo, nghệ thuật tạo hình và giao lưu văn hóa. Được phát hiện trong bối cảnh khảo cổ có ý nghĩa và có niên đại khoảng thế kỷ III–IV sau Công nguyên, hiện vật góp phần bổ sung nguồn tư liệu vật chất cho việc nghiên cứu sự hiện diện và phát triển của Phật giáo tại vùng đồng bằng sông Cửu Long trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Với hình tượng Đức Phật ngồi thiền được thể hiện bằng kỹ thuật chạm khắc giản lược trên đá granite, phù điêu phản ánh một phương diện đáng chú ý của nghệ thuật Phật giáo thời kỳ sớm tại Óc Eo. Những đặc điểm tạo hình, dấu tích văn tự và bối cảnh phát hiện của hiện vật tiếp tục mở ra nhiều hướng nghiên cứu liên ngành, góp phần làm sáng tỏ lịch sử văn hóa và đời sống tinh thần của cư dân Phù Nam cổ.
Việc được công nhận là Bảo vật quốc gia đợt 10 năm 2021 là sự ghi nhận chính thức đối với giá trị đặc biệt của Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc. Bảo tồn và phát huy giá trị hiện vật không chỉ góp phần gìn giữ một chứng tích quý của lịch sử mà còn làm phong phú thêm nhận thức về văn hóa Óc Eo, về quá trình giao lưu văn hóa ở Đông Nam Á cổ đại và về chiều sâu lịch sử của vùng đất Nam Bộ.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Thủ tướng Chính phủ (2021), Quyết định số 2198/QĐ-TTg ngày 25 tháng 12 năm 2021 về việc công nhận bảo vật quốc gia (đợt 10). Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.
Lê Thị Liên (2006), Nghệ thuật Phật giáo và Hindu giáo ở đồng bằng sông Cửu Long trước thế kỷ X, Nhà xuất bản Thế Giới, Hà Nội. Thông tin thư mục được giới thiệu tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia:
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (2021), “Công nhận 23 bảo vật quốc gia”, thông tin về Quyết định số 2198/QĐ-TTg và danh sách hiện vật được công nhận trong đợt 10.
Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo tỉnh An Giang, Bản thuyết minh hiện vật Phù điêu Phật Linh Sơn Bắc đề nghị công nhận bảo vật quốc gia.
Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo tỉnh An Giang, Hồ sơ khai quật khảo cổ di tích Linh Sơn Bắc năm 2019
Ban quản lý Di tích Văn hóa Óc Eo tỉnh An Giang
