Từ mảnh gốm nhỏ đến câu chuyện lịch sử lớn
Trong khảo cổ học, đôi khi một mảnh gốm nhỏ cũng có thể mở ra những câu chuyện lớn về quá khứ. Tại khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê, những mảnh gốm được phát hiện qua các đợt khảo sát và khai quật đã trở thành nguồn tư liệu quan trọng, giúp các nhà khoa học tìm hiểu đời sống của cư dân văn hóa Óc Eo ở Nam Bộ trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Gốm là một trong những loại di vật phổ biến tại Óc Eo – Ba Thê. Từ những mảnh vỡ còn sót lại, các nhà khảo cổ nghiên cứu hình dáng miệng, thân, đáy; màu sắc, hoa văn; thành phần nguyên liệu và kỹ thuật chế tác để phân loại hiện vật, nhận diện đặc điểm sản xuất và so sánh giữa các địa điểm, lớp văn hóa khác nhau. Những đặc điểm này, khi được đặt trong bối cảnh địa tầng và đối chiếu với các di vật khác, có thể góp phần xác định trình tự phát triển của di tích và làm rõ niên đại tương đối của từng nhóm đồ gốm.
Một ví dụ tiêu biểu là nghiên cứu đồ gốm tại di tích Gò Giồng Cát, nằm ở phía tây bắc khu đô thị cổ Óc Eo. Công trình nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân tích hơn 330.000 mảnh gốm, xem xét sự phân bố của các loại gốm trong những lớp văn hóa khác nhau và phân loại theo chất liệu, hình thái miệng, đáy cũng như công năng. Kết quả cho thấy đồ gốm tại đây có sự đa dạng về loại hình, từ các vật dụng như vò, nồi, chén đến nắp đậy; đồng thời phản ánh những khác biệt về nguyên liệu và kỹ thuật chế tác qua các giai đoạn. Đây là minh chứng rõ ràng cho thấy những mảnh gốm tưởng chừng rời rạc có thể cung cấp khối lượng thông tin lớn khi được nghiên cứu một cách hệ thống.
Từ đặc điểm hình dáng và chất liệu, các nhà nghiên cứu có thể bước đầu nhận diện những nhóm đồ gốm phục vụ sinh hoạt thường ngày, bảo quản thực phẩm hoặc những mục đích chuyên biệt hơn. Nghiên cứu về đồ gốm Óc Eo – Ba Thê cũng ghi nhận sự khác biệt giữa dòng gốm phổ thông, thường sử dụng nguyên liệu pha cát hoặc bã thực vật, với những sản phẩm có chất liệu mịn và mức độ hoàn thiện cao hơn. Tuy nhiên, việc xác định một hiện vật có được sử dụng trong nghi lễ hay không cần dựa thêm vào hình dáng, dấu vết sử dụng, vị trí phát hiện và mối liên hệ với các công trình hoặc di vật cùng bối cảnh; không thể chỉ căn cứ vào vẻ ngoài của nó.
Đồ gốm còn mở ra hướng nghiên cứu về kỹ thuật thủ công và sự giao lưu văn hóa. Thành phần đất sét, chất phụ gia, cách tạo hình, xử lý bề mặt và nung gốm giúp các nhà khoa học tìm hiểu nguồn nguyên liệu cũng như kỹ năng của người thợ cổ. Khi kết hợp với phân tích thành phần vật liệu và so sánh với mẫu gốm ở những khu vực khác, các đặc điểm này có thể góp phần xác định mối liên hệ giữa các trung tâm sản xuất, trao đổi sản phẩm và tiếp nhận kỹ thuật. Dẫu vậy, sự tương đồng về kiểu dáng hoặc hoa văn chưa đủ để khẳng định một món đồ có nguồn gốc ngoại nhập; kết luận cần được củng cố bằng các bằng chứng khảo cổ và phân tích chuyên môn.
Những mảnh gốm xuất lộ trong tầng Văn hoá khảo cổ
(Nguồn: Ban quản lý Di tích Văn hoá Óc Eo)
Điều đặc biệt là giá trị của một mảnh gốm không chỉ nằm ở bản thân hiện vật, mà còn ở nơi nó được tìm thấy. Một mảnh gốm nằm trong lớp cư trú, bên cạnh dấu tích bếp, cọc nhà hoặc công cụ sản xuất có thể mang ý nghĩa khác với mảnh gốm được phát hiện trong một kiến trúc tôn giáo hay khu vực mai táng. Vì vậy, việc ghi chép chính xác vị trí, độ sâu, địa tầng và mối quan hệ giữa các di vật trong quá trình khai quật có ý nghĩa quyết định. Nếu tách hiện vật khỏi bối cảnh phát hiện, nhiều
thông tin quan trọng về niên đại, chức năng và đời sống cư dân có thể bị mất đi.
Các nhà khoa học đang trao đổi chuyên môn tại phòng nghiên cứu, chỉnh lý hiện vật
(Nguồn: Ban quản lý Di tích Văn hoá Óc Eo)
Từ những bằng chứng nhỏ bé ấy, bức tranh về Óc Eo – Ba Thê dần hiện lên rõ nét hơn: một không gian cư trú có hoạt động sản xuất thủ công, đời sống sinh hoạt đa dạng và những mối liên hệ với các khu vực khác trong mạng lưới giao lưu của Đông Nam Á thời cổ đại. Mỗi nhóm hiện vật góp thêm một phần tư liệu để các nhà khoa học kiểm chứng giả thuyết về quá trình hình thành, phát triển và tổ chức đời sống của cư dân cổ, thay vì chỉ dựa vào những nhận định khái quát về một đô thị đã tồn tại trong quá khứ.
Khảo cổ học vì thế không đơn thuần là hành trình tìm kiếm và trưng bày cổ vật. Đó là quá trình nghiên cứu kiên nhẫn, trong đó từng mảnh gốm, dấu tích kiến trúc và lớp đất đều được xem xét trong mối quan hệ với nhau. Từ những chứng cứ tưởng chừng nhỏ bé, các nhà khoa học từng bước tái dựng lịch sử, đồng thời nhận diện rõ hơn giá trị của di sản Óc Eo – Ba Thê. Bảo tồn những di tích và hiện vật ấy cũng chính là gìn giữ nguồn tư liệu không thể thay thế để các thế hệ hôm nay và mai sau tiếp tục khám phá, hiểu biết và trân trọng quá khứ.
Tài liệu tham khảo
- Nguyễn Văn Mạnh (2025), Đồ gốm di tích Gò Giồng Cát nhìn từ địa tầng trong văn hóa Óc Eo, Tạp chí Khảo cổ học.
- Nguyễn Hoàng Bách Linh (2025), Đồ gốm tại khu di tích Óc Eo – Ba Thê: Đặc trưng và quá trình phát triển, Tạp chí Khảo cổ học.
- Cục Di sản văn hóa, Di tích khảo cổ và kiến trúc nghệ thuật Óc Eo – Ba Thê.
Ban quản lý Di tích Văn hoá Óc Eo tỉnh An Giang
