NÚI BA THÊ – DẤU ẤN VĂN HÓA ÓC EO GIỮA LÒNG AN GIANG
Giữa vùng đồng bằng rộng lớn của miền Tây Nam Bộ, núi Ba Thê nổi lên như một chứng nhân đặc biệt của lịch sử và văn hóa cổ xưa. Không chỉ là thắng cảnh nổi tiếng của An Giang, Ba Thê còn gắn liền với nền văn hóa Óc Eo – một trong những nền văn minh cổ quan trọng của Việt Nam và Đông Nam Á. Dưới chân núi và khu vực xung quanh, các nhà khảo cổ đã phát hiện hàng loạt dấu tích cư trú, kiến trúc, tôn giáo, kênh đào cổ cùng nhiều hiện vật quý như tượng Phật, tượng thần, đồ trang sức, gốm, tiền cổ…Những phát hiện này góp phần làm sáng tỏ đời sống kinh tế, văn hóa, tín ngưỡng và hoạt động giao thương của cư dân cổ từng sinh sống tại vùng đất này, trong bối cảnh phát triển của vương quốc Phù Nam cách đây khoảng hai thiên niên kỷ.
1. Dấu ấn Văn hóa Óc Eo trên vùng đất Ba Thê.
Khu vực núi Ba Thê thuộc địa bàn xã Óc Eo, tỉnh An Giang là khu vực có vị trí quan trọng trong nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của các cộng đồng cư dân cổ ở Nam Bộ. Khu di tích Ba Thê được đặt tên theo núi Ba Thê nằm liền kề với khu di tích Óc Eo, núi Ba Thê có đỉnh cao nhất 226m. Một số ngọn núi nhỏ hơn gần đó có độ cao không đáng kể như núi Nhỏ, núi Tượng, núi Sập. Về phía Tây Bắc, cách núi Ba Thê khoảng 30km theo đường chim bay là vùng Thất Sơn – Bảy Núi, khoảng hơn 20km về phía Tây Nam là một số hòn núi nhỏ ven biển như Hòn Đất, Hòn Me. Núi Ba Thê, nhìn từ Giồng Xoài phía tây nam, có đỉnh gần tròn nổi bật lên. Nhìn từ phía Gò Cây Thị phía nam có hình yên ngựa với hai ngọn nổi lên. Tuy nhiên thực tế gồm 3 ngọn, ngoài đỉnh cao nhất ở trung tâm, ngọn phía nam cao 161m, phía bắc cao 221m tạo thành thế tay gai với một phần sườn núi trải rộng thoai thoải, cao và thoáng, đôi chỗ có địa hình phân bậc. Núi Ba Thê là dãy núi lớn, nằm tại trung tâm vùng đất Tứ giác Long Xuyên miền Tây sông Hậu. Nó đã tạo nên cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ đối nghịch hoàn toàn với hình ảnh đồng bằng thấp trũng bao la. Ba Thê có nguồn nước ngọt từ mạch núi đá chảy rả rích quanh năm tạo nguồn sống cho cây cỏ, động vật, lại có đá núi, cát núi, vàng và sa khoáng. Với vị trí như vậy chắc hẳn đây là chốn “đắc địa”, là nơi đất lành, và hẳn đây là điểm đến, là nơi tụ cư của nhiều lớp cư dân thuở xưa cho đến ngày nay.
Trên địa bàn này, kể từ cuối thế kỷ XIX đến nay, có hàng chục địa điểm khảo cổ học đã được phát hiện liên quan đến di tích, di tồn văn hóa cổ. Nhìn chung, cả bốn mặt đông, tây, nam, bắc cũng như từ đỉnh xuống chân, đến tận thềm đất cao ven rìa chân núi đều có di tích văn hóa cổ. Đa số các di tích nằm tập trung thành ba khu vực. Một nằm về phía đông Núi Nhỏ, phía bắc, bắc – đông bắc núi Ba Thê trên thềm đất ven rìa chân núi, được gọi là khu vực phía bắc. Một được gọi là khu vực ở giữa nằm về mạn đông – đông bắc từ trên sườn xuống đến chân núi Ba Thê. Một được gọi là khu vực phía nam, nằm ở mạn chính đông từ sườn đến chân núi ra tận thềm đất ven rìa núi Ba Thê, trong khuôn viên chùa Linh Sơn và vùng phụ cận. Nhiều di tích đã được nghiên cứu, khai quật như Linh Sơn Nam, chùa Linh Sơn, Linh Sơn Bắc, Gò Sáu Thuận, Gò Út Trạnh…Trong lòng các di tích kiến trúc, ngoài gạch đá, người ta đã thu thập nhiều di vật như đồ gốm, bàn mài, con lăn đá, những chân tảng, tấm đan, bậc thềm, trụ cửa bằng đá; những bệ thờ linga – yoni, một vài pho tượng: tượng Phật 4 tay (Vishnu), tượng bò thần Nandin…
Bảo vật quốc gia: Linga – Yoni Linh Sơn
(Nguồn: Bảo tàng An Giang)
Các di tích và hiện vật khảo cổ cho thấy cư dân nơi đây từng có đời sống kinh tế đa dạng, kỹ thuật thủ công phát triển và mối quan hệ giao lưu với nhiều khu vực bên ngoài. Những dấu tích về kiến trúc tôn giáo, tượng thờ và đồ trang sức phản ánh sự phong phú trong đời sống tinh thần, đồng thời cho thấy sự giao thoa văn hóa trong không gian Đông Nam Á cổ đại.
2. Núi Ba Thê – sự giao hòa giữa thiên nhiên và di sản
Không chỉ có giá trị lịch sử, núi Ba Thê còn sở hữu cảnh quan thiên nhiên đặc sắc giữa vùng đồng bằng. Những sườn núi, vách đá, hồ nước và thảm thực vật tạo nên không gian vừa khoáng đạt vừa trầm mặc, mang đến cho du khách cảm nhận rõ nét về sự tương phản giữa núi non và đồng ruộng miền Tây Nam Bộ.
Từ những vị trí cao trên núi, du khách có thể phóng tầm mắt ra vùng đồng bằng rộng lớn, cảm nhận vẻ đẹp bình dị của làng quê và không gian văn hóa đặc trưng của vùng đất Óc Eo. Sự hiện diện của các công trình tín ngưỡng, tôn giáo, địa điểm tham quan và những dấu tích văn hóa trong khu vực càng làm tăng sức hấp dẫn của Ba Thê, nơi thiên nhiên và lịch sử cùng hiện diện trong một không gian giàu bản sắc. Chính sự kết hợp giữa cảnh quan tự nhiên và chiều sâu lịch sử đã tạo nên nét riêng của núi Ba Thê. Mỗi địa điểm, mỗi dấu tích đều gợi mở những câu hỏi về đời sống cư dân cổ, về cách con người thích nghi với môi trường và xây dựng nên các cộng đồng phát triển trong quá khứ.
Quang cảnh núi Ba Thê (Nguồn: Lý Văn Châu)
3. Ba Thê trong hành trình khám phá di sản Óc Eo
Ngày nay, núi Ba Thê cùng khu di tích khảo cổ Óc Eo là những điểm đến có ý nghĩa đối với hoạt động nghiên cứu, giáo dục lịch sử và phát triển du lịch văn hóa của tỉnh An Giang. Hành trình khám phá nơi đây không chỉ đưa du khách đến với cảnh quan thiên nhiên đặc sắc mà còn mở ra cơ hội tìm hiểu những thành tựu của cư dân cổ, từ kiến trúc, thủ công mỹ nghệ đến tín ngưỡng và giao thương. Thông qua hệ thống trưng bày hiện vật, các điểm di tích và hoạt động giới thiệu di sản, câu chuyện về văn hóa Óc Eo ngày càng được truyền tải đến đông đảo công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Đây cũng là cơ hội để nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của di sản khảo cổ, khơi dậy niềm tự hào về lịch sử địa phương và trách nhiệm gìn giữ những dấu tích quý báu của quá khứ.
Việc bảo tồn và phát huy giá trị khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê cần được thực hiện trên cơ sở tôn trọng tính xác thực của di tích, kết hợp hài hòa giữa nghiên cứu khoa học, bảo vệ cảnh quan và khai thác du lịch bền vững. Mỗi hiện vật, công trình hay dấu tích khảo cổ đều là nguồn tư liệu quý, góp phần phục dựng bức tranh lịch sử bằng những bằng chứng khoa học.
Từ một ngọn núi nổi bật giữa đồng bằng, Ba Thê đã trở thành biểu tượng gắn bó với vùng đất Óc Eo và ký ức về một giai đoạn phát triển rực rỡ của cư dân cổ Nam Bộ. Những giá trị khảo cổ, lịch sử và cảnh quan nơi đây còn là nguồn lực quan trọng cho công tác bảo tồn di sản, giáo dục truyền thống và phát triển văn hóa du lịch. Đến với núi Ba Thê, du khách có thể cảm nhận vẻ đẹp của thiên nhiên, tìm hiểu những dấu tích của nền văn hóa cổ và khám phá chiều sâu lịch sử của vùng đất An Giang. Hành trình ấy cũng nhắc nhở mỗi người về ý nghĩa của việc gìn giữ di sản – để những câu chuyện quá khứ tiếp tục được nghiên cứu, lan tỏa và trao truyền cho các thế hệ mai sau.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Đào Linh Côn, Lê Xuân Diệm (2010), Giá trị văn hóa Óc Eo ở miền Tây Nam Bộ (qua tư liệu hiện có), Đề tài khoa học cấp bộ.
Ủy ban Nhân dân tỉnh An Giang (2025), Quyết định số 1177/QĐ-UBND ngày 23/9/2025 về phê duyệt Kế hoạch quản lý Di sản Văn hóa thế giới Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê (Tỉnh An Giang, Việt Nam) giai đoạn 2025-2030, định hướng đến năm 2050.
