Chiếc nhẫn vàng Nandin Giồng Cát – Bảo vật quốc gia của văn hóa Óc Eo
Ẩn sâu dưới lòng đất tại di tích Giồng Cát, thuộc khu di tích Óc Eo – Ba Thê, một chiếc nhẫn vàng nhỏ bé đã được phát hiện trong cuộc khai quật khảo cổ năm 2018. Không chỉ quý giá bởi chất liệu vàng, hiện vật còn đặc biệt bởi hình tượng bò thần Nandin được tạo tác tinh xảo trên mặt nhẫn, phản ánh trình độ chế tác kim hoàn, đời sống tinh thần và sự giao lưu văn hóa của cư dân Óc Eo cách đây khoảng 1.500 năm.
Nhẫn Nandin Giồng Cát có niên đại thế kỷ V, được xác định từ bối cảnh địa tầng khảo cổ ổn định, thuộc giai đoạn thế kỷ III – V. Hiện vật có chiều cao tổng thể 1,9 cm, đường kính trong 1,5 cm, trọng lượng 8,7 gram. Chiếc nhẫn được chế tác bằng vàng, thân nhẫn hình tròn, trơn, có tiết diện tròn. Tuy kích thước khiêm tốn, hiện vật lại sở hữu bố cục tạo hình độc đáo và những chi tiết chạm khắc đạt trình độ nghệ thuật cao.
Điểm nổi bật nhất của chiếc nhẫn là hình tượng bò Nandin đúc khối trên mặt nhẫn. Con bò được thể hiện trong tư thế nằm xếp chân, thân hơi nghiêng về bên phải, đầu ngẩng cao, ánh nhìn hướng thẳng, tạo cảm giác vừa thư thái vừa trang nghiêm. Bướu vai nổi cao, cặp sừng cong nhọn hướng lên trên, đôi tai mở rộng và đôi mắt lớn được tạo hình rõ nét. Phần yếm dưới cổ cùng các nếp da ở gáy, cổ được thể hiện sinh động; chiếc đuôi xếp gọn tự nhiên, nổi bật với chùm lông ở cuối đuôi. Những chi tiết ấy cho thấy khả năng quan sát tinh tế và kỹ thuật tạo hình điêu luyện của người thợ kim hoàn cổ đại.
Nhẫn Nandin Giồng Cát
(Nguồn: Viện Khảo cổ học)
Hai bên hình tượng bò, phần thành nhẫn được trang trí bằng những nét khắc nhỏ tạo thành hoa văn có dáng dấp cánh hoa sen hoặc lá cây cách điệu, kết hợp các đường chỉ song song và những chấm tròn li ti. Sự phối hợp giữa hình khối nổi của tượng bò và các đường nét trang trí trên thân nhẫn tạo nên tổng thể hài hòa, vừa giàu tính hiện thực, vừa mang sắc thái biểu tượng tôn giáo.
Trong Hindu giáo, Nandin là vật cưỡi của thần Shiva, một trong những vị thần quan trọng của hệ thống tín ngưỡng này. Vì vậy, hình tượng bò Nandin trên chiếc nhẫn không đơn thuần là một đề tài trang trí, mà còn gợi mở mối liên hệ giữa hiện vật với đời sống tôn giáo của cư dân Óc Eo xưa. Sự hiện diện của biểu tượng Hindu giáo trong một hiện vật trang sức bằng vàng cho thấy các yếu tố tôn giáo có thể đã được tiếp nhận và thể hiện trong đời sống vật chất, thẩm mỹ của cộng đồng cổ đại. Tuy nhiên, để xác định chính xác chức năng sử dụng và ý nghĩa cụ thể của chiếc nhẫn, vẫn cần đặt hiện vật trong mối tương quan với các di tích, di vật và tư liệu khảo cổ khác.
Giá trị nổi bật của Nhẫn Nandin Giồng Cát còn nằm ở nguồn gốc phát hiện rõ ràng. Hiện vật được khai quật tại di tích Gò Giồng Cát năm 2018, trong khuôn khổ Đề án nghiên cứu khu di tích Óc Eo – Ba Thê, Nền Chùa thuộc văn hóa Óc Eo Nam Bộ. Theo hồ sơ khai quật, chiếc nhẫn được tìm thấy ở độ sâu khoảng 1,5 m so với mặt đất, trong lớp văn hóa thuộc giai đoạn thế kỷ III – V; khu vực phát hiện có địa tầng ổn định, các lớp văn hóa không bị xáo trộn. Đây là cơ sở quan trọng để nghiên cứu bối cảnh khảo cổ và xác định niên đại tương đối của hiện vật.
So với những chiếc nhẫn vàng có hình tượng Nandin đã được biết đến trong văn hóa Óc Eo, Nhẫn Nandin Giồng Cát nổi bật bởi được phát hiện trực tiếp trong địa tầng khảo cổ có bối cảnh rõ ràng. Sự kết hợp giữa kỹ thuật đúc tạo hình và chạm khắc trang trí, cùng cách thể hiện sinh động các chi tiết trên cơ thể bò thần, làm nên giá trị riêng biệt của hiện vật. Qua đó, chiếc nhẫn cung cấp thêm tư liệu cho việc nghiên cứu kỹ thuật chế tác vàng, nghệ thuật tạo hình động vật và sự phát triển của nghề kim hoàn trong xã hội Óc Eo.
Không chỉ mang giá trị nghệ thuật và tôn giáo, chiếc nhẫn còn góp phần làm sáng tỏ vị trí của Óc Eo – Ba Thê trong mạng lưới giao lưu văn hóa và thương mại khu vực. Những hiện vật bằng vàng, cùng các dấu tích kiến trúc, cư trú và di vật có nguồn gốc hoặc ảnh hưởng từ bên ngoài được phát hiện tại Óc Eo, cho thấy cư dân nơi đây từng tham gia vào những mối liên hệ rộng lớn với các cộng đồng trong khu vực Nam Á và Đông Nam Á. Nhẫn Nandin Giồng Cát là một tư liệu quan trọng để tiếp tục nghiên cứu quá trình tiếp nhận, chuyển biến và sáng tạo các yếu tố văn hóa trong môi trường bản địa.
Từ một chiếc nhẫn nhỏ bé, các nhà nghiên cứu có thể tiếp cận nhiều vấn đề: trình độ luyện kim và chế tác trang sức, thị hiếu thẩm mỹ, vị trí của đồ trang sức trong đời sống xã hội, cũng như sự hiện diện và ảnh hưởng của Hindu giáo trong văn hóa Óc Eo. Những thông tin ấy không chỉ giúp nhận diện giá trị riêng của hiện vật mà còn góp phần tái hiện diện mạo một trung tâm văn hóa – thương mại từng phát triển rực rỡ ở Nam Bộ trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Ngày nay, Nhẫn Nandin Giồng Cát được lưu giữ và bảo quản tại Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo. Việc hiện vật được công nhận là bảo vật quốc gia khẳng định giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và khoa học, đồng thời đặt ra trách nhiệm bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản cho các thế hệ mai sau.
Sau khoảng 1.500 năm nằm dưới lòng đất, chiếc nhẫn vàng vẫn lưu giữ những dấu ấn tinh tế của bàn tay người thợ cổ. Hình tượng bò thần Nandin không chỉ kể câu chuyện về kỹ thuật chế tác vàng điêu luyện mà còn mở ra cánh cửa tìm hiểu thế giới tinh thần, nghệ thuật và những mối giao lưu của cư dân Óc Eo. Từ một bảo vật nhỏ bé, lịch sử của cả một nền văn hóa cổ đại lại hiện lên rõ nét hơn, góp phần khẳng định chiều sâu và sự phong phú của di sản văn hóa trên vùng đất Nam Bộ.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bùi Chí Hoàng (chủ biên) (2018). Khảo cổ học Nam Bộ thời sơ sử. Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội. Tham khảo các nội dung về nhẫn vàng, nghệ thuật chế tác đồ trang sức và vị trí của di tích Óc Eo – Ba Thê trong văn hóa Óc Eo.
2. Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo. Thuyết minh về hiện vật đề nghị công nhận bảo vật quốc gia: Nhẫn Nandin Giồng Cát. Hồ sơ hiện vật, mã số đăng ký 2018.GGC.B.H2.L6.
3. Thủ tướng Chính phủ (2021). Quyết định số 2198/QĐ-TTg ngày 25 tháng 12 năm 2021 về việc công nhận bảo vật quốc gia (đợt 10). Nhẫn Nandin Giồng Cát được ghi nhận tại Điều 1 của Quyết định, niên đại thế kỷ V.
4. Quốc hội (2024). Luật Di sản văn hóa, số 45/2024/QH15, ngày 23 tháng 11 năm 2024. Cơ sở pháp lý về bảo vệ, quản lý và phát huy giá trị di sản văn hóa, trong đó có di vật, cổ vật và bảo vật quốc gia.
Ban quản lý Di tích Văn hoá Óc Eo tỉnh An Giang
