ĐẰNG SAU HỒ SƠ ĐỀ CỬ DI SẢN THẾ GIỚI ÓC EO – BA THÊ: CÔNG SỨC CỦA NHIỀU THẾ HỆ NHÀ KHOA HỌC

ĐẰNG SAU HỒ SƠ ĐỀ CỬ DI SẢN THẾ GIỚI ÓC EO – BA THÊ: CÔNG SỨC CỦA NHIỀU THẾ HỆ NHÀ KHOA HỌC

Đằng sau hồ sơ đề cử Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê là hành trình nghiên cứu bền bỉ, sự phối hợp liên ngành và những đóng góp của nhiều thế hệ nhà khoa học. Từ những cuộc khai quật, chỉnh lý hiện vật đến việc xây dựng luận chứng, tư vấn chuyên môn, tổ chức hội thảo và hoàn thiện kế hoạch quản lý, mỗi công việc đều góp phần làm sáng tỏ giá trị của một di sản khảo cổ quan trọng ở Nam Bộ.

1. Từ những phát hiện khảo cổ đến hành trình xây dựng hồ sơ

Để một di sản được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản thế giới, điều quan trọng không chỉ là có lịch sử lâu đời hay sở hữu những hiện vật quý, mà còn phải chứng minh được Giá trị nổi bật toàn cầu bằng hệ thống bằng chứng khoa học đáng tin cậy. Hồ sơ đồng thời phải làm rõ tính xác thực, tính toàn vẹn, hiện trạng bảo tồn và khả năng quản lý di sản lâu dài.

Đối với Óc Eo – Ba Thê, nền tảng khoa học ấy được hình thành qua nhiều thập niên nghiên cứu văn hóa Óc Eo và bối cảnh lịch sử Phù Nam. Các dấu tích kiến trúc, di chỉ cư trú, hệ thống kênh đào, hiện vật khảo cổ và những kết quả nghiên cứu liên ngành đã góp phần nhận diện một trung tâm đô thị, kinh tế, tôn giáo và giao thương cổ ở vùng Nam Bộ, có mối liên hệ với mạng lưới giao lưu rộng lớn của Đông Nam Á và các khu vực khác.

Hồ sơ đề cử vì thế không phải là sản phẩm được tạo ra chỉ trong vài năm gần đây. Đó là kết quả của quá trình tích lũy tri thức, từ những phát hiện khảo cổ ban đầu đến các chương trình khảo sát, khai quật, nghiên cứu chuyên sâu, chỉnh lý hiện vật và trao đổi học thuật. Khi bước vào giai đoạn lập hồ sơ, khối lượng tư liệu ấy cần được rà soát, đối chiếu và hệ thống hóa để xây dựng những luận chứng đáp ứng yêu cầu của UNESCO.

Trong hành trình đó, công sức của giới khoa học được thể hiện qua ba lớp đóng góp có quan hệ mật thiết: những người trực tiếp tạo lập nền tảng tư liệu và bằng chứng; những chuyên gia tư vấn, tổng hợp và biên soạn hồ sơ; cùng cộng đồng khoa học tham gia hội thảo, phản biện và hoàn thiện các luận chứng. Ba lớp này không tách biệt, mà liên tục bổ sung, kiểm chứng và hỗ trợ lẫn nhau.

2. Từ thực địa đến phòng nghiên cứu: những người tạo lập nền tảng khoa học của di sản

Nền tảng đầu tiên và quan trọng nhất của hồ sơ là kết quả nghiên cứu thực địa. Những nhà khoa học trực tiếp khảo sát, thăm dò, khai quật, ghi chép địa tầng, lập bản vẽ, phân tích di tích và nghiên cứu hiện vật đã tạo ra nguồn tư liệu gốc để nhận diện đặc điểm, niên đại và giá trị của khu di tích.

Mỗi phát hiện khảo cổ đều cần được đặt trong bối cảnh cụ thể. Một hiện vật không chỉ có giá trị ở hình dáng hay chất liệu, mà còn ở vị trí phát hiện, mối liên hệ với những hiện vật khác, tầng văn hóa, đặc điểm chế tác và khả năng cung cấp thông tin về đời sống cư dân cổ. Tương tự, dấu tích kiến trúc hay kênh đào chỉ thực sự phát huy giá trị khoa học khi được khảo sát, đo vẽ, xác định niên đại và nghiên cứu trong mối quan hệ với toàn bộ không gian di tích.

Đó là công việc đòi hỏi chuyên môn sâu, sự kiên trì và tính chính xác. Có những kết quả nghiên cứu chỉ được xác lập sau nhiều đợt khai quật, đối chiếu tư liệu và thảo luận giữa các chuyên gia. Những ghi chép thực địa, bản vẽ, ảnh chụp, báo cáo khai quật và hồ sơ hiện vật tuy ít xuất hiện trước công chúng nhưng chính là cơ sở để các nhận định khoa học có thể được kiểm tra và tiếp tục nghiên cứu.

Một dấu mốc quan trọng trong quá trình tích lũy tư liệu là Đề án “Nghiên cứu khu di tích Óc Eo – Ba Thê, Nền Chùa (văn hóa Óc Eo Nam Bộ)” giai đoạn 2017–2020, do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam chủ trì. Các hoạt động nghiên cứu, khai quật và khảo sát thuộc đề án đã bổ sung tư liệu về cấu trúc di tích, kiến trúc, hiện vật và đặc điểm của đô thị cổ Óc Eo – Ba Thê. Những kết quả này tiếp tục được khai thác trong các nghiên cứu sau đó và trở thành một phần quan trọng của cơ sở khoa học phục vụ hồ sơ đề cử [1].

Công lao của những người trực tiếp khai quật không chỉ nằm ở số lượng di tích hay hiện vật được phát hiện. Quan trọng hơn, họ góp phần tạo lập dữ liệu gốc, xác định bối cảnh khảo cổ và cung cấp bằng chứng để các nhà nghiên cứu tiếp theo có thể giải thích về quá trình hình thành, phát triển và các mối quan hệ văn hóa của cư dân cổ.


Nhà khoa học và kỹ thuật viên của Viện Khảo cổ học khai quật di tích Linh Sơn Bắc năm 2020

(Nguồn: Viện Khảo cổ học)

Tuy nhiên, khai quật mới chỉ là một khâu trong chuỗi nghiên cứu. Sau khai quật, hiện vật và tư liệu cần được chỉnh lý, kiểm kê, phân loại, lập hồ sơ khoa học và nghiên cứu chuyên sâu. Đây là công việc đòi hỏi nhiều thời gian, thường ít được công chúng biết đến nhưng có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng của tư liệu khảo cổ. Hiện vật không tự nói lên đầy đủ ý nghĩa của mình. Muốn xác định đặc điểm, nguồn gốc, chức năng hay giá trị lịch sử – văn hóa, các nhà khoa học phải xem xét hình thái, chất liệu, kỹ thuật chế tác, dấu vết sử dụng, niên đại và bối cảnh phát hiện. Việc so sánh với các hiện vật tương đồng ở những địa điểm khác cũng giúp làm rõ đặc điểm riêng và khả năng phản ánh giao lưu văn hóa.

Tháng 8/2026, Viện Khảo cổ học và Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ phối hợp với Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo triển khai chỉnh lý các sưu tập hiện vật tiêu biểu được phát hiện trong quá trình thực hiện Đề án giai đoạn 2017–2020. Hoạt động chuyên môn bắt đầu ngày 6/8 tại Nhà trưng bày Di tích văn hóa Óc Eo. Mục tiêu là nhận diện đặc điểm, nghiên cứu so sánh, xác định nguồn gốc và làm rõ hơn giá trị lịch sử – văn hóa của các sưu tập hiện vật, qua đó bổ sung bằng chứng về đời sống kinh tế, văn hóa và xã hội của cư dân cổ [2].

Các chuyên gia khoa học của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam đang trao đổi chuyên môn với TS. Rima Hooja và các nhà khoa học Việt Nam trong chương trình khảo sát thực địa tháng 8/2026 tại phòng Nghiên cứu và chỉnh lý hiện vật thuộc Ban quản lý Di tích Văn hóa Óc Eo tỉnh An Giang

(Nguồn: Ban quản lý Di tích Văn hóa Óc Eo tỉnh An Giang)

Việc tiếp tục chỉnh lý những sưu tập hiện vật đã được khai quật trước đây cho thấy nghiên cứu khảo cổ không kết thúc khi một đề án hoàn thành. Những tư liệu được phát hiện trong quá khứ vẫn cần được nghiên cứu bằng các câu hỏi mới, phương pháp phù hợp và sự phối hợp của nhiều chuyên ngành. Kết quả chỉnh lý có thể giúp kiểm tra lại những nhận định đã có, bổ sung thông tin còn thiếu hoặc làm rõ hơn các đặc điểm quan trọng của di tích.

Đây cũng là mối liên hệ trực tiếp giữa thành quả nghiên cứu trước đây với công việc xây dựng hồ sơ hiện nay. Những người khai quật, ghi chép, bảo quản, phân loại và nghiên cứu hiện vật chính là những người góp phần tạo ra nền tảng bằng chứng mà mọi luận chứng về giá trị nổi bật toàn cầu đều phải dựa vào.

3. Từ tư liệu đến luận chứng: những người tư vấn và xây dựng hồ sơ

Nếu lớp thứ nhất tạo lập nền tảng tư liệu, thì lớp thứ hai đảm nhiệm việc chuyển hóa những kết quả nghiên cứu thành một hệ thống luận chứng khoa học, pháp lý và quản lý phù hợp với yêu cầu của UNESCO.

Đây là công việc phức tạp, bởi hồ sơ đề cử không đơn thuần là tập hợp các báo cáo khảo cổ hay bài viết giới thiệu di tích. Những kết quả nghiên cứu thuộc các giai đoạn và chuyên ngành khác nhau cần được lựa chọn, đối chiếu và sắp xếp theo một cấu trúc thống nhất. Mỗi nhận định quan trọng phải gắn với bằng chứng cụ thể, đồng thời có mối liên hệ rõ ràng với các tiêu chí đề cử.

Đối với Óc Eo – Ba Thê, hai tiêu chí văn hóa được lựa chọn là tiêu chí (ii) và tiêu chí (iii). Tiêu chí (ii) yêu cầu làm rõ sự giao thoa quan trọng của các giá trị nhân văn, thể hiện qua sự phát triển về kiến trúc, kỹ thuật, nghệ thuật, quy hoạch đô thị hoặc thiết kế cảnh quan. Vì vậy, các luận chứng cần phân tích những bằng chứng khảo cổ phản ánh sự giao lưu văn hóa và kinh tế của Óc Eo – Ba Thê với các khu vực khác, đồng thời giải thích ý nghĩa của những mối liên hệ ấy trong bối cảnh lịch sử cụ thể. Tiêu chí (iii) tập trung vào giá trị của di sản như một bằng chứng đặc biệt về truyền thống văn hóa hoặc một nền văn minh đã tồn tại trong lịch sử. Với Óc Eo – Ba Thê, yêu cầu đặt ra là làm rõ những đặc điểm tiêu biểu của văn hóa Óc Eo và bối cảnh văn minh Phù Nam thông qua hệ thống di tích, kiến trúc, hiện vật và dấu tích tổ chức đời sống cư dân.

Hai tiêu chí nêu trên không thể được chứng minh chỉ bằng những nhận định khái quát về sự phát triển hay giao thương. Cần có sự liên kết chặt chẽ giữa bằng chứng khảo cổ, kết quả nghiên cứu lịch sử, những phân tích về kiến trúc, nghệ thuật, tôn giáo và các đối chiếu khoa học phù hợp. Đồng thời, các luận chứng phải tránh diễn giải vượt quá khả năng chứng minh của tư liệu.

Tính liên ngành vì thế có vai trò đặc biệt quan trọng. Khảo cổ học cung cấp dữ liệu về di tích và hiện vật; lịch sử góp phần giải thích bối cảnh hình thành và phát triển; địa chất, địa mạo hỗ trợ nghiên cứu điều kiện tự nhiên và không gian di tích; các lĩnh vực văn hóa, kiến trúc, nghệ thuật và tôn giáo giúp làm rõ đặc điểm giao lưu và đời sống tinh thần. Trong khi đó, chuyên môn về đất đai, quy hoạch, môi trường và bảo tồn góp phần xác định phạm vi bảo vệ, nguy cơ tác động và khả năng quản lý lâu dài.

Sự tham gia của các lĩnh vực này không chỉ làm phong phú nội dung hồ sơ mà còn giúp các luận chứng được kiểm tra từ nhiều góc độ. Một nhận định về cấu trúc đô thị cổ, chẳng hạn, có thể cần sự phối hợp giữa khảo cổ học, nghiên cứu địa hình, hệ thống thủy văn và phân tích không gian. Một đề xuất bảo vệ di tích lại cần đồng thời xem xét giá trị khảo cổ, hiện trạng sử dụng đất, môi trường và điều kiện phát triển của địa phương.

PGS. TS Trần Tân Văn, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học địa chất và khoáng sản, chuyên gia tư vấn hồ sơ Đề cử.

(Nguồn: Bích Thùy)

TS Lê Thị Liên – Trưởng ban Đối ngoại Hội Khảo cổ học Việt Nam; nguyên thành viên mạng lưới chuyên gia toàn cầu của ICOMOS, chuyên gia tư vấn hồ sơ Đề cử.

(Nguồn: Bích Thùy)

Bên cạnh hồ sơ đề cử, Kế hoạch quản lý di sản là một bộ phận không thể thiếu. Nếu hồ sơ đề cử trả lời câu hỏi vì sao Óc Eo – Ba Thê có giá trị nổi bật toàn cầu, thì Kế hoạch quản lý phải xác định cách thức bảo vệ những giá trị ấy trong thực tế. Các nội dung liên quan bao gồm hiện trạng di sản, ranh giới và vùng đệm, cơ chế phối hợp, giải pháp bảo tồn, quản lý các nguy cơ tác động, phát huy giá trị và sự tham gia của cộng đồng.

Đối với khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê, bản thảo hồ sơ được gửi đến Trung tâm Di sản thế giới ngày 29/9/2025. Ngày 14/11/2025, phía UNESCO có ý kiến góp ý đối với bản thảo. Ngày 30/1/2026, hồ sơ đề cử chính thức cùng Kế hoạch quản lý và các tài liệu kèm theo được gửi đến Trung tâm Di sản thế giới. Ngày 3/3/2026, phía UNESCO thông báo hồ sơ đã đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật theo Hướng dẫn thực hiện Công ước Di sản thế giới năm 1972 [3].

Những dấu mốc này cho thấy công việc tư vấn và biên soạn là một quá trình liên tục, từ xây dựng bản thảo đến tiếp thu ý kiến, hoàn thiện hồ sơ và chuẩn bị cho giai đoạn đánh giá quốc tế. Công việc ấy không chỉ đòi hỏi khả năng tổng hợp tài liệu mà còn cần sự cẩn trọng trong cách diễn giải, tính nhất quán giữa các phần và sự phối hợp chặt chẽ với những người trực tiếp nắm giữ tư liệu chuyên ngành.

Đóng góp của lớp thứ hai chính là kết nối thành quả nghiên cứu với yêu cầu của hồ sơ đề cử, giúp những bằng chứng vốn nằm rải rác trong các báo cáo, bộ sưu tập và công trình chuyên môn trở thành một hệ thống luận chứng có thể được kiểm tra, đối chiếu và đánh giá.

4. Từ trao đổi học thuật đến hoàn thiện hồ sơ: sức mạnh của trí tuệ liên ngành

Một hồ sơ đề cử có thể được chuẩn bị công phu, nhưng vẫn cần được xem xét, góp ý và phản biện bởi cộng đồng khoa học rộng hơn. Đây là lý do các hội thảo và hội nghị chuyên môn giữ vai trò quan trọng trong hành trình xây dựng hồ sơ Óc Eo – Ba Thê.

Ngày 30/7/2025, tại Trung tâm Hội nghị Hòa Giang, số 62–66 đường Cô Bắc, phường Rạch Giá, tỉnh An Giang, UBND tỉnh An Giang phối hợp với Viện Bảo tồn di tích tổ chức Hội thảo khoa học quốc tế “Tham vấn Giá trị nổi bật toàn cầu và tiêu chí đề cử Di sản Thế giới cho Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê (tỉnh An Giang, Việt Nam)”. Hội thảo có sự tham gia của các chuyên gia trong nước và quốc tế, nhà khoa học, nhà quản lý và đại diện các cơ quan chuyên môn. Nội dung trao đổi tập trung vào cơ sở xác định Giá trị nổi bật toàn cầu, các tiêu chí đề cử và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, làm rõ [4].
Sự kiện này tạo diễn đàn để các luận chứng ban đầu được xem xét từ nhiều góc độ, đồng thời đặt ra yêu cầu phải phân biệt rõ giữa những nhận định đã có đủ bằng chứng và những vấn đề cần tiếp tục kiểm chứng. Đây là bước quan trọng nhằm định hình nội dung khoa học cốt lõi của hồ sơ.

Quang cảnh hội nghị khoa học “Tham vấn Giá trị nổi bật toàn cầu và tiêu chí đề cử Di sản Thế giới cho Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê (tỉnh An Giang, Việt Nam)”

(Nguồn: Như Ngọc)

Ngày 4/9/2025, tại Hà Nội, Hội nghị khoa học “Góp ý, đánh giá bản thảo Hồ sơ đề cử và kế hoạch quản lý Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê trình UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới” được tổ chức với sự tham gia của đại diện cơ quan quản lý, các nhà khoa học và chuyên gia. Hội nghị tập trung xem xét bản thảo hồ sơ và Kế hoạch quản lý, trao đổi về giá trị nổi bật toàn cầu, các tiêu chí đề cử và những nội dung cần bổ sung, hoàn thiện [5].

Tiếp đó, ngày 24/11/2025, tại Khách sạn Adonis, số 55 đường Quang Trung, Hà Nội, UBND tỉnh An Giang phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia tổ chức Hội nghị khoa học “Hoàn thiện hồ sơ đề cử Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê, tỉnh An Giang trước khi trình UNESCO xét, công nhận Di sản Thế giới”. Hội nghị là dịp để các nhà khoa học, chuyên gia và cơ quan liên quan tiếp tục trao đổi, đánh giá và góp ý đối với hồ sơ trước khi hoàn thiện [6].

Ba sự kiện này thể hiện một tiến trình liên tục: tham vấn về giá trị và tiêu chí, đánh giá bản thảo, sau đó tiếp tục hoàn thiện hồ sơ. Những trao đổi chuyên môn giúp kiểm tra tính hợp lý của các luận điểm, xác định nội dung cần bổ sung và nâng cao tính nhất quán giữa hồ sơ đề cử với Kế hoạch quản lý.

Đóng góp của các nhà khoa học tham gia hội thảo, hội nghị không nhất thiết thể hiện qua việc trực tiếp viết từng chương của hồ sơ. Giá trị của họ nằm ở khả năng phát hiện vấn đề, đặt câu hỏi, đưa ra nhận xét chuyên môn, đối chiếu với các nghiên cứu liên quan và đề xuất hướng hoàn thiện. Những ý kiến phản biện đúng trọng tâm có thể giúp làm rõ một nhận định, điều chỉnh cách giải thích bằng chứng hoặc xác định những nội dung cần tiếp tục nghiên cứu.

Điều đáng chú ý là quá trình góp ý không chỉ giới hạn trong khảo cổ học. Những vấn đề liên quan đến địa chất, cảnh quan, đất đai, môi trường, quy hoạch, bảo tồn và quản lý đòi hỏi sự tham gia của các chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực. Mỗi ngành bổ sung một góc nhìn, giúp đánh giá di sản không chỉ như tập hợp các dấu tích cổ mà còn như một không gian văn hóa – lịch sử cần được bảo vệ và quản lý lâu dài.

Đến năm 2026, quá trình trao đổi chuyên môn tiếp tục gắn với việc chuẩn bị và thực hiện khảo sát thực địa của chuyên gia ICOMOS.

Ngày 9/8/2026, UBND tỉnh An Giang tổ chức hội nghị kiểm tra công tác chuẩn bị đón tiếp và làm việc với chuyên gia ICOMOS nhằm phục vụ thẩm định thực địa hồ sơ đề cử. Hội nghị tập trung rà soát các điều kiện cần thiết cho chương trình khảo sát, sự phối hợp giữa các cơ quan và việc chuẩn bị thông tin phục vụ đánh giá [7].

Từ ngày 17 đến 24/8/2026, chuyên gia ICOMOS tiến hành khảo sát thực địa tại các điểm di tích thành phần thuộc Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê, Nhà trưng bày Văn hóa Óc Eo, các bảo tàng và địa điểm lưu giữ hiện vật có liên quan. Chương trình còn bao gồm làm việc với cơ quan quản lý, nhà khoa học và tiếp xúc cộng đồng địa phương.

Ngày 23/8/2026, Hội nghị tổng kết chương trình khảo sát thực địa của chuyên gia ICOMOS được tổ chức tại trụ sở Văn phòng UBND tỉnh An Giang ở Rạch Giá. Đây là dịp trao đổi về kết quả làm việc, các vấn đề cần tiếp tục làm rõ và những nội dung phục vụ quá trình hoàn thiện hồ sơ [8].

Khảo sát thực địa có ý nghĩa quan trọng vì giúp đối chiếu nội dung hồ sơ với hiện trạng di tích. Các luận chứng về phạm vi, cấu trúc, mối quan hệ giữa những địa điểm khảo cổ, ranh giới bảo vệ và điều kiện quản lý cần có cơ sở thực tế để kiểm tra. Những tư liệu khoa học được trình bày trong hồ sơ cũng phải có khả năng giải thích, đối chiếu với di tích và hiện vật tại thực địa.

Trong quá trình này, ba lớp đóng góp tiếp tục gắn bó với nhau. Những người trực tiếp nghiên cứu cung cấp bằng chứng và giải thích kết quả khảo cổ; các chuyên gia tư vấn, biên soạn kết nối thông tin với luận chứng của hồ sơ; cộng đồng khoa học và các cơ quan chuyên môn tham gia trao đổi, rà soát và đề xuất nội dung cần hoàn thiện.

Cần nhấn mạnh rằng khảo sát của ICOMOS là một bước trong quy trình đánh giá, không phải quyết định cuối cùng về việc ghi danh. Tuy nhiên, đây là dấu mốc quan trọng cho thấy những thành quả nghiên cứu được tích lũy qua nhiều năm đã trở thành cơ sở để hồ sơ được xem xét ở cấp độ quốc tế.

5. Công sức của nhiều thế hệ và trách nhiệm đối với di sản

Nhìn lại hành trình xây dựng hồ sơ đề cử Óc Eo – Ba Thê, có thể thấy thành quả này không thuộc về riêng một cá nhân, một nhóm nghiên cứu hay một cơ quan thực hiện. Đó là công sức của những người trực tiếp khảo sát, khai quật và nghiên cứu; những người kiên trì chỉnh lý, phân loại và lập hồ sơ khoa học cho từng sưu tập hiện vật; những chuyên gia thuộc nhiều ngành đã tham gia phân tích, tư vấn và xây dựng luận chứng; cùng các nhà khoa học đóng góp qua hội thảo, hội nghị, phản biện và trao đổi chuyên môn.

Bên cạnh những người trực tiếp tham gia trong giai đoạn gần đây còn có đóng góp của các thế hệ đi trước. Những công trình đã công bố, bộ tư liệu được lưu giữ, phát hiện được xác lập và hướng nghiên cứu được gợi mở đều trở thành cơ sở để các thế hệ sau kế thừa, kiểm chứng và phát triển. Giá trị của nghiên cứu khoa học không kết thúc khi một đề án hoàn thành hay một công trình được công bố, mà tiếp tục được phát huy khi kết quả ấy góp phần giải đáp những câu hỏi mới.

Ba lớp đóng góp có thể được nhìn nhận như ba mắt xích trong cùng một quá trình. Nghiên cứu thực địa tạo ra bằng chứng; hoạt động tư vấn và biên soạn chuyển hóa bằng chứng thành luận chứng; hội thảo và phản biện giúp kiểm tra, bổ sung và nâng cao sức thuyết phục của luận chứng. Trong thực tế, các mắt xích này thường xuyên giao thoa: nhà nghiên cứu thực địa có thể tham gia phản biện hồ sơ, chuyên gia biên soạn có thể cùng xem xét tư liệu gốc, còn những ý kiến tại hội thảo có thể mở ra hướng nghiên cứu bổ sung.

Đó cũng là lý do không nên đánh giá công lao khoa học chỉ qua số người trực tiếp viết hồ sơ hoặc xuất hiện tại các hội nghị. Một hồ sơ Di sản thế giới là kết quả của quá trình tích lũy và kiểm chứng tri thức lâu dài, trong đó đóng góp trực tiếp và gián tiếp đều có vị trí riêng.

Đối với Óc Eo – Ba Thê, hành trình đề cử không chỉ hướng tới mục tiêu được UNESCO ghi danh. Quá trình này còn thúc đẩy việc hệ thống hóa kết quả nghiên cứu, nâng cao chất lượng tư liệu khảo cổ, tiếp tục chỉnh lý hiện vật, hoàn thiện cơ sở khoa học và đặt ra những yêu cầu rõ ràng hơn đối với công tác bảo tồn, quản lý di sản.

Kết quả cuối cùng của quá trình đánh giá thuộc thẩm quyền của Ủy ban Di sản thế giới. Nhưng dù kết quả ghi danh ra sao, những thành quả khoa học được tích lũy, những bộ tư liệu được hoàn thiện và những giải pháp bảo tồn được xây dựng vẫn là giá trị lâu dài đối với di sản và cộng đồng.

Đằng sau hồ sơ đề cử Óc Eo – Ba Thê là công sức của nhiều thế hệ nhà khoa học, thuộc nhiều ngành chuyên môn khác nhau. Từ những người khai quật từng lớp đất, nghiên cứu từng hiện vật đến những người xây dựng luận chứng, tư vấn quản lý và phản biện khoa học, tất cả cùng góp phần làm sáng tỏ giá trị của di sản. Chính sự tiếp nối giữa nghiên cứu, tổng hợp, trao đổi và kiểm chứng đã tạo nên nền tảng khoa học cho hành trình đưa Óc Eo – Ba Thê đến với cộng đồng quốc tế. Đó không chỉ là nỗ lực hướng tới một danh hiệu, mà còn là trách nhiệm chung trong việc gìn giữ tri thức, bảo vệ di sản và trao truyền những giá trị lịch sử – văn hóa cho các thế hệ mai sau.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và các đơn vị nghiên cứu liên quan, tư liệu về Đề án “Nghiên cứu khu di tích Óc Eo – Ba Thê, Nền Chùa (văn hóa Óc Eo Nam Bộ)” giai đoạn 2017–2020.

[2] Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, “Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ tham gia phối hợp chỉnh lý hiện vật khu di tích khảo cổ học Óc Eo – Ba Thê (An Giang) phục vụ công tác lập hồ sơ di sản trình UNESCO ghi danh Di sản văn hóa thế giới”, ngày 6/8/2026.

[3] UBND tỉnh An Giang, Báo cáo về tiến độ xây dựng hồ sơ đề cử Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê và kết quả làm việc với chuyên gia ICOMOS năm 2026.

[4] Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, “Hội thảo khoa học quốc tế đề cử di sản thế giới cho Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê”, ngày 31/7/2025.

[5] Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, “Gấp rút hoàn thiện bản thảo hồ sơ đề cử Khu Di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê trình UNESCO”, ngày 4/9/2025.

[6] Cổng thông tin điện tử tỉnh An Giang, “Hoàn thiện hồ sơ đề cử Di sản Thế giới Óc Eo – Ba Thê trước khi trình UNESCO xét, công nhận”, ngày 24/11/2025.

[7] Cổng thông tin điện tử tỉnh An Giang, “An Giang khẩn trương hoàn tất công tác chuẩn bị đón Đoàn chuyên gia ICOMOS thẩm định Óc Eo – Ba Thê”, tháng 8/2026.

[8] Cổng thông tin điện tử tỉnh An Giang, “An Giang: Hoàn tất khảo sát thực địa hồ sơ đề cử Di sản thế giới Óc Eo – Ba Thê”, ngày 23/8/2026.

Ban quản lý Di tích Văn hóa Óc Eo tỉnh An Giang