UNESCO ĐÁNH GIÁ DI SẢN THEO TIÊU CHÍ NÀO?

UNESCO ĐÁNH GIÁ DI SẢN THEO TIÊU CHÍ NÀO?

Để được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản thế giới, một di sản không chỉ cần có lịch sử lâu đời, kiến trúc độc đáo hay cảnh quan đẹp. Điều quan trọng là phải chứng minh được những giá trị đặc biệt có ý nghĩa đối với toàn nhân loại, đồng thời đáp ứng các yêu cầu về tính xác thực, tính toàn vẹn, bảo vệ và quản lý lâu dài. Đây là hệ thống tiêu chuẩn quốc tế được xây dựng trên cơ sở Công ước năm 1972 về bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới. Thông qua hệ thống này, UNESCO xem xét không chỉ giá trị của từng di sản mà còn cả ý nghĩa của di sản trong lịch sử, văn hóa và tự nhiên của thế giới.

1. Giá trị nổi bật toàn cầu – yêu cầu cốt lõi của hồ sơ đề cử

UNESCO sử dụng khái niệm Giá trị nổi bật toàn cầu (Outstanding Universal Value – OUV) để chỉ những giá trị có ý nghĩa đặc biệt, vượt ra ngoài phạm vi quốc gia và có tầm quan trọng đối với các thế hệ hiện tại và tương lai của nhân loại. Vì vậy, hồ sơ đề cử phải trả lời được những câu hỏi cơ bản: Di sản có gì đặc biệt? Giá trị ấy được thể hiện qua những bằng chứng nào? Vì sao di sản có ý nghĩa ở quy mô toàn cầu? Những giá trị đó được bảo vệ và duy trì như thế nào?

Để chứng minh Giá trị nổi bật toàn cầu, di sản phải đáp ứng ít nhất một trong 10 tiêu chí ghi danh của UNESCO. Bên cạnh đó, hồ sơ còn phải đáp ứng các yêu cầu liên quan đến tính xác thực, tính toàn vẹn, hệ thống bảo vệ và quản lý.

2. UNESCO có 10 tiêu chí đánh giá di sản

Hệ thống tiêu chí của UNESCO gồm 10 tiêu chí, trong đó tiêu chí (i) đến (vi) dành cho di sản văn hóa, còn tiêu chí (vii) đến (x) dành cho di sản thiên nhiên. Một di sản có thể được đề cử theo một hoặc nhiều tiêu chí, tùy thuộc vào những giá trị được chứng minh trong hồ sơ.

* Các tiêu chí đối với di sản văn hóa

Tiêu chí (i): Kiệt tác sáng tạo của con người

Di sản phải thể hiện một thành tựu sáng tạo đặc biệt của con người, có thể được biểu hiện qua kiến trúc, nghệ thuật, điêu khắc hoặc những thành tựu kỹ thuật nổi bật.

Tiêu chí (ii): Sự giao lưu và trao đổi các giá trị nhân văn

Di sản thể hiện sự trao đổi quan trọng các giá trị nhân văn trong một khoảng thời gian hoặc trong một khu vực văn hóa, thông qua những phát triển về kiến trúc, công nghệ, nghệ thuật, quy hoạch đô thị hoặc thiết kế cảnh quan.

Tiêu chí (iii): Bằng chứng đặc biệt về một truyền thống văn hóa hoặc nền văn minh

Di sản cung cấp bằng chứng độc đáo hoặc đặc biệt về một truyền thống văn hóa hay một nền văn minh đã tồn tại trong lịch sử, dù nền văn minh ấy hiện vẫn còn tồn tại hay đã biến mất.

Tiêu chí (iv): Ví dụ tiêu biểu về một giai đoạn lịch sử

Di sản là ví dụ nổi bật về một loại hình công trình, quần thể kiến trúc, công nghệ hoặc cảnh quan, thể hiện một hay nhiều giai đoạn quan trọng trong lịch sử nhân loại.

Tiêu chí (v): Mối quan hệ giữa con người và môi trường sống

Di sản là ví dụ tiêu biểu về hình thức cư trú truyền thống, sử dụng đất hoặc khai thác biển, phản ánh một nền văn hóa hay sự tương tác giữa con người và môi trường, đặc biệt khi hình thức đó trở nên dễ bị tổn thương trước những biến đổi không thể đảo ngược.

Tiêu chí (vi): Gắn với các sự kiện, truyền thống, tư tưởng hoặc tín ngưỡng có ý nghĩa toàn cầu

Di sản có mối liên hệ trực tiếp hoặc hữu hình với các sự kiện, truyền thống văn hóa đang tồn tại, tư tưởng, tín ngưỡng hoặc tác phẩm nghệ thuật và văn học có ý nghĩa nổi bật toàn cầu. Theo hướng dẫn của UNESCO, tiêu chí này nên được sử dụng kết hợp với các tiêu chí khác.

* Các tiêu chí đối với di sản thiên nhiên

Tiêu chí (vii): Vẻ đẹp tự nhiên đặc biệt

Di sản chứa đựng những hiện tượng tự nhiên nổi bật hoặc những khu vực có vẻ đẹp và giá trị thẩm mỹ đặc biệt.

Tiêu chí (viii): Giá trị địa chất và lịch sử Trái đất

Di sản là ví dụ nổi bật thể hiện những giai đoạn quan trọng trong lịch sử Trái đất, hồ sơ về sự sống, các quá trình địa chất đang diễn ra hoặc những đặc điểm địa hình tiêu biểu.

Tiêu chí (ix): Các quá trình sinh thái và sinh học

Di sản thể hiện những quá trình sinh thái, sinh học quan trọng đang diễn ra trong sự tiến hóa và phát triển của các hệ sinh thái trên cạn, nước ngọt, ven biển và biển.

Tiêu chí (x): Đa dạng sinh học và bảo tồn các loài

Di sản chứa đựng những sinh cảnh tự nhiên quan trọng nhất đối với việc bảo tồn đa dạng sinh học, bao gồm nơi cư trú của các loài bị đe dọa có giá trị nổi bật toàn cầu xét về khoa học hoặc bảo tồn.

Mười tiêu chí này tạo nên cơ sở chung để đánh giá những loại hình di sản rất khác nhau trên thế giới. Việc lựa chọn tiêu chí nào phải xuất phát từ giá trị thực tế của di sản và các bằng chứng khoa học có thể kiểm chứng, chứ không phải từ mong muốn đạt được nhiều tiêu chí nhất.

3. Đáp ứng tiêu chí chưa phải là tất cả

Một di sản có thể đáp ứng một hoặc nhiều tiêu chí, nhưng để được ghi danh, hồ sơ còn phải chứng minh những điều kiện quan trọng khác.

Tính xác thực liên quan đến mức độ đáng tin cậy của các yếu tố thể hiện giá trị di sản, chẳng hạn hình thức, vật liệu, kỹ thuật, vị trí, bối cảnh và các bằng chứng lịch sử có liên quan.

Tính toàn vẹn xem xét mức độ đầy đủ của những thành phần cần thiết để thể hiện giá trị di sản, tình trạng bảo tồn và các yếu tố có thể làm suy giảm giá trị đó.

Bảo vệ và quản lý là những yêu cầu nhằm bảo đảm di sản có cơ sở pháp lý, cơ chế tổ chức, nguồn lực và kế hoạch quản lý đủ khả năng duy trì các giá trị trong dài hạn.

Đối với di sản khảo cổ, những yêu cầu này đặc biệt quan trọng. Việc bảo vệ không chỉ dừng ở các hiện vật được trưng bày, mà còn phải gìn giữ dấu tích tại chỗ, bối cảnh khảo cổ, cảnh quan và mối liên hệ giữa các địa điểm thành phần.

Sự tham gia của cộng đồng, công tác nghiên cứu khoa học và việc kiểm soát những tác động từ phát triển kinh tế, xây dựng hoặc du lịch cũng góp phần bảo đảm hiệu quả bảo tồn lâu dài.

Như vậy, UNESCO không chỉ xem xét di sản có giá trị gì mà còn đánh giá liệu những giá trị ấy có được chứng minh thuyết phục và có thể bảo vệ bền vững hay không.

Tiến sĩ Christophe Sand và Tiến sĩ Shaiful Shahidan cùng các nhà khoa học Việt Nam khảo sát di tích Linh Sơn Bắc trong chương trình Upstream process tháng 11/2023

(Nguồn: Lê Thị Hậu)

4. Óc Eo – Ba Thê và hai tiêu chí đề cử Di sản thế giới

Đối với Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê, tỉnh An Giang, hồ sơ đề cử chính thức được xây dựng theo Tiêu chí (ii) và Tiêu chí (iii) của Công ước Di sản thế giới năm 1972. Hai tiêu chí này tập trung vào quá trình giao lưu văn hóa và những bằng chứng đặc biệt về một nền văn minh trong lịch sử.

Tiêu chí (ii): Thể hiện sự giao thoa và trao đổi các giá trị nhân văn.

Óc Eo – Ba Thê được nghiên cứu trong bối cảnh mạng lưới giao thương và giao lưu văn hóa của Đông Nam Á thời cổ đại. Các dấu tích khảo cổ, hệ thống kênh đào, kiến trúc và hiện vật góp phần làm sáng tỏ vai trò của khu vực trong những mối liên hệ kinh tế, kỹ thuật và văn hóa giữa các cộng đồng cư dân trong khu vực và với những vùng đất bên ngoài.

Tiêu chí (iii): Là bằng chứng đặc biệt về một truyền thống văn hóa hoặc nền văn minh đã tồn tại trong lịch sử.

Hệ thống di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê cung cấp những bằng chứng vật chất quan trọng để nghiên cứu văn hóa Óc Eo và nền văn minh Phù Nam. Những dấu tích kiến trúc, cư trú, hệ thống kênh đào và hiện vật góp phần nhận diện các đặc trưng về đời sống kinh tế, tín ngưỡng, kỹ thuật và tổ chức xã hội của cư dân cổ đại ở vùng đất Nam Bộ.

Hai tiêu chí bổ sung cho nhau: một mặt làm rõ vai trò giao lưu và trao đổi văn hóa của Óc Eo – Ba Thê trong bối cảnh khu vực; mặt khác nhấn mạnh giá trị của hệ thống bằng chứng khảo cổ trong việc tìm hiểu một nền văn minh đã phát triển trong lịch sử. Để chứng minh các tiêu chí này, hồ sơ cần dựa trên kết quả khai quật, nghiên cứu hiện vật, phân tích không gian di tích, tư liệu lịch sử và đối chiếu với các địa điểm liên quan. Những kết luận phải được xây dựng trên cơ sở khoa học, đồng thời gắn với việc bảo vệ các yếu tố vật chất đang lưu giữ và biểu đạt giá trị của di sản. Việc lựa chọn hai tiêu chí không chỉ phục vụ mục tiêu đề cử, mà còn góp phần định hướng công tác nghiên cứu, bảo tồn và quản lý Óc Eo – Ba Thê trong dài hạn.

Hội nghị khoa học “Tham vấn Giá trị nổi bật toàn cầu và tiêu chí đề cử Di sản Thế giới cho Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê (tỉnh An Giang, Việt Nam)”

(Nguồn: Như Ngọc)

5. Vì sao các tiêu chí UNESCO có ý nghĩa quan trọng?

Các tiêu chí UNESCO không chỉ là căn cứ để xem xét ghi danh Di sản thế giới. Chúng còn giúp xác định những giá trị cốt lõi cần được bảo vệ, định hướng hoạt động nghiên cứu khoa học và xây dựng kế hoạch quản lý phù hợp.

Đối với cơ quan quản lý, việc xác định rõ giá trị và tiêu chí giúp ưu tiên nguồn lực bảo tồn, kiểm soát những nguy cơ tác động đến di sản và nâng cao hiệu quả quản lý. Đối với các nhà khoa học, đây là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu, bổ sung bằng chứng và làm rõ những vấn đề còn cần kiểm chứng.

Đối với cộng đồng, việc hiểu được ý nghĩa của các tiêu chí giúp nâng cao nhận thức về giá trị di sản, tăng cường trách nhiệm gìn giữ và tạo điều kiện để người dân tham gia vào quá trình bảo tồn, phát huy giá trị.

Với khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê, việc nghiên cứu và đối chiếu theo Tiêu chí (ii) và (iii) góp phần làm rõ vị trí của văn hóa Óc Eo trong lịch sử giao lưu văn hóa Đông Nam Á, đồng thời khẳng định ý nghĩa của những bằng chứng khảo cổ đối với việc nghiên cứu nền văn minh Phù Nam.

Hành trình đề cử Di sản thế giới vì vậy không chỉ hướng đến một danh hiệu quốc tế, mà còn là quá trình nâng cao hiểu biết khoa học, hoàn thiện công tác bảo tồn và khẳng định trách nhiệm gìn giữ di sản cho các thế hệ tương lai. Di sản có thể bắt nguồn từ một vùng đất, một cộng đồng hay một thời đại, nhưng khi những giá trị của nó mang ý nghĩa nổi bật toàn cầu, việc bảo vệ di sản cũng trở thành trách nhiệm chung của nhân loại.

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

  1. UNESCO World Heritage Centre, The Criteria for Selection.
    https://whc.unesco.org/en/criteria/

  2. UNESCO World Heritage Centre, Oc Eo – Ba The archaeological site, Danh sách dự kiến Di sản thế giới của Việt Nam.
    https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6572

  3. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Chuyên gia ICOMOS hoàn tất khảo sát Khu di tích Óc Eo – Ba Thê.
    https://bvhttdl.gov.vn/Pages/chi-tiet.aspx?url=%2Fchuyen-gia-icomos-hoan-tat-khao-sat-khu-di-tich-oc-eo-ba-the.htm

Ban quản lý Di tích Văn hóa Óc Eo tỉnh An Giang