NHỮNG CUỘC KHẢO SÁT QUỐC TẾ TẠI ÓC EO – BA THÊ

NHỮNG CUỘC KHẢO SÁT QUỐC TẾ TẠI ÓC EO – BA THÊ

Không chỉ thu hút sự quan tâm của giới khảo cổ học trong nước, Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê còn là đối tượng nghiên cứu, khảo sát và hợp tác của các chuyên gia quốc tế. Qua nhiều giai đoạn, những hoạt động này đã góp phần bổ sung tư liệu khoa học, làm rõ giá trị lịch sử, văn hóa của khu di tích, đồng thời hỗ trợ quá trình xây dựng hồ sơ đề cử Di sản thế giới. Từ chương trình tư vấn quốc tế năm 2023, chuyến khảo sát của chuyên gia Nhật Bản đầu năm 2025 đến đợt thẩm định thực địa của chuyên gia ICOMOS vào tháng 8/2026, hành trình của Óc Eo – Ba Thê cho thấy vai trò quan trọng của hợp tác quốc tế trong nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

1. Sự quan tâm của giới khoa học quốc tế

Được phát hiện và nghiên cứu từ những năm đầu thế kỷ XX, văn hóa Óc Eo dần được nhận diện qua hệ thống di tích kiến trúc, dấu tích cư trú, di vật và các công trình liên quan đến đời sống kinh tế, tín ngưỡng của cư dân cổ đại. Những phát hiện này góp phần làm sáng tỏ vai trò của Óc Eo trong lịch sử hình thành và phát triển của nền văn minh Phù Nam, cũng như mối liên hệ giao thương và giao lưu văn hóa giữa khu vực Nam Bộ với các vùng đất khác ở Đông Nam Á và bên ngoài khu vực. [1]

Với đặc điểm là một quần thể di tích khảo cổ gồm nhiều loại hình và phân bố trên không gian rộng, Óc Eo – Ba Thê đặt ra những vấn đề nghiên cứu liên ngành, từ khảo cổ học, lịch sử, kiến trúc đến quy hoạch không gian và bảo tồn di sản. Sự tham gia của chuyên gia quốc tế giúp bổ sung góc nhìn so sánh, trao đổi phương pháp nghiên cứu và tiếp cận những yêu cầu chuyên môn của công tác bảo tồn theo tiêu chuẩn Di sản thế giới.

2. Những dấu mốc khảo sát và hợp tác quốc tế đáng lưu ý

* Năm 2023: Chương trình Upstream – bước tư vấn ban đầu cho hồ sơ đề cử

Từ ngày 6 đến 11/11/2023, đoàn chuyên gia ICOMOS và đại diện UNESCO tại Việt Nam đã đến An Giang khảo sát, làm việc và tham vấn cộng đồng trong khuôn khổ Quy trình Tập trung (Upstream process). Đây là chương trình hỗ trợ quốc gia thành viên đánh giá khả năng đề cử di sản và định hướng xây dựng hồ sơ theo yêu cầu của Công ước Di sản thế giới [1].

Trong chương trình, Ban Quản lý Di tích Văn hóa Óc Eo giới thiệu tổng quan về khu di tích, báo cáo kết quả nghiên cứu và khai quật khảo cổ, đồng thời trình bày công tác quy hoạch, khoanh vùng bảo vệ di tích. Các chuyên gia cũng tiến hành khảo sát thực địa và trao đổi với người dân sinh sống xung quanh khu di tích nhằm tìm hiểu những vấn đề liên quan đến bảo vệ, quản lý và sự tham gia của cộng đồng.

Hoạt động Upstream năm 2023 có ý nghĩa quan trọng trong việc nhận diện những nội dung cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện và định hướng cho hồ sơ đề cử. Đây là giai đoạn tư vấn, hỗ trợ chuẩn bị, không phải đợt thẩm định chính thức hồ sơ đề cử đã hoàn chỉnh [1].


 Tiến sĩ Christophe Sand và Tiến sĩ Shaiful Shahidan đại diện ICOMOS và các nhà khoa học Việt Nam khảo sát tại di tích Linh Sơn Nam tháng 11/2023

(Nguồn: Lê Thị Hậu)

* Tháng 1/2025: Chuyên gia Nhật Bản tham vấn hoàn thiện hồ sơ

Từ ngày 9 đến 11/1/2025, Giáo sư Ichita Shimoda, chuyên gia Nhật Bản, đã khảo sát và nghiên cứu thực tế tại Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê cùng các địa điểm liên quan như Giồng Xoài và Nền Chùa. Hoạt động này tập trung vào việc trao đổi chuyên môn, tham vấn chiến lược và góp ý nhằm nâng cao chất lượng hồ sơ đề cử. [2]

Một trong những nội dung được chuyên gia lưu ý là cần hoàn thiện hệ thống bản đồ chi tiết cho từng khu vực di tích, thay vì chỉ dựa vào ảnh chụp từ trên không. Đối với phần phân tích so sánh, hồ sơ cần làm rõ mối liên hệ với các địa điểm khảo cổ mang dấu ấn văn hóa Óc Eo ở khu vực hạ lưu sông Mekong, đồng thời giải trình cơ sở lựa chọn các di tích thành phần trong phạm vi đề cử.

Những góp ý này cho thấy việc xây dựng hồ sơ Di sản thế giới không chỉ đòi hỏi bằng chứng về giá trị lịch sử, văn hóa, mà còn cần làm rõ phạm vi di sản, tính toàn vẹn và mối liên hệ giữa các thành phần cấu thành giá trị nổi bật toàn cầu [2].

GS. Ichita Shimoda cùng các chuyên gia, nhà khoa học trong nước khảo sát tại khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê

(Nguồn: Phương Lan)

* Tháng 8/2026: Thẩm định thực địa của chuyên gia ICOMOS

Từ ngày 17 đến 24/8/2026, Tiến sĩ Rima Hooja, chuyên gia ICOMOS đến từ Ấn Độ, đã thực hiện chuyến khảo sát thực địa phục vụ quá trình đánh giá hồ sơ đề cử Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê trình UNESCO xem xét ghi danh Di sản thế giới. Hồ sơ đề cử đã được gửi đến Trung tâm Di sản thế giới UNESCO ngày 29/1/2026. Chương trình khảo sát bao gồm Bảo tàng An Giang và kho lưu giữ hiện vật, cùng nhiều di tích thành phần tại khu vực Óc Eo – Ba Thê và Nền Chùa. Các địa điểm được khảo sát có Linh Sơn Bắc, Linh Sơn Nam, Gò Sáu Thuận, Gò Út Trạnh, Gò Cây Trâm, Gò Cây Thị, Gò Giồng Cát, Lung Lớn, Hào thành cổ, Giồng Xoài và Nền Chùa... [3]

Thông qua khảo sát thực địa, chuyên gia có điều kiện đối chiếu nội dung hồ sơ với hiện trạng di tích, xem xét các yếu tố thể hiện giá trị nổi bật toàn cầu, tình trạng bảo tồn, tính xác thực, tính toàn vẹn và công tác quản lý. Các hoạt động tiếp xúc cộng đồng tại Chùa Linh Sơn và khu di tích Nền Chùa cũng góp phần làm rõ mối liên hệ giữa di sản với đời sống địa phương. Đợt khảo sát này là một bước quan 
trọng trong quy trình đánh giá quốc tế. 

Tiến sĩ Rima Hooja cùng các chuyên gia khoa học trong nước khảo sát di tích Gò Sáu Thuận

(Nguồn: Ban quản lý Di tích Văn hóa Óc Eo)

3. Những nội dung trọng tâm trong khảo sát và nghiên cứu

Qua các chương trình hợp tác quốc tế, một số nhóm vấn đề được quan tâm xuyên suốt gồm:

- Nghiên cứu khảo cổ học: Hệ thống hóa kết quả khai quật, tư liệu và hiện vật để làm rõ đặc điểm, niên đại, chức năng của các di tích thành phần.

- Phân tích không gian di sản: Hoàn thiện bản đồ, sơ đồ phân bố di tích và làm rõ mối liên hệ giữa các khu vực trong phạm vi đề cử.

- So sánh và luận chứng khoa học: Đối chiếu với các địa điểm khảo cổ có liên quan trong khu vực để làm rõ tính đặc biệt và ý nghĩa quốc tế của Óc Eo – Ba Thê.

- Bảo tồn và quản lý: Đánh giá tình trạng di tích, các yếu tố tác động, cơ chế bảo vệ và khả năng duy trì giá trị di sản lâu dài.

- Tham vấn cộng đồng: Tăng cường trao đổi với người dân, làm rõ vai trò của cộng đồng trong gìn giữ di sản và phát triển địa phương.

Bên cạnh khảo sát thực địa, việc ứng dụng các phương pháp đo vẽ, lập bản đồ, số hóa dữ liệu và phân tích mẫu vật liệu cũng góp phần nâng cao chất lượng tư liệu khoa học. Những kết quả này cần được tích hợp với dữ liệu khai quật và hồ sơ quản lý để tạo nên cơ sở nghiên cứu đồng bộ, có khả năng kiểm chứng. [2][4]

4. Hợp tác quốc tế góp phần hoàn thiện hồ sơ Di sản thế giới

Các chương trình khảo sát, tư vấn và thẩm định quốc tế có vai trò khác nhau nhưng bổ trợ cho nhau trong quá trình đề cử Óc Eo – Ba Thê. Chương trình Upstream năm 2023 hỗ trợ nhận diện vấn đề và định hướng chuẩn bị hồ sơ. Chuyến khảo sát của chuyên gia Nhật Bản đầu năm 2025 góp phần tư vấn về bản đồ, phân tích so sánh và luận chứng khoa học. Đến tháng 8/2026, đợt khảo sát của chuyên gia ICOMOS tập trung đánh giá hồ sơ đề cử đã được trình UNESCO thông qua việc đối chiếu hồ sơ với thực địa và công tác quản lý di sản [1][2][3].

Chuỗi hoạt động này góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu, hoàn thiện cơ sở khoa học cho hồ sơ và tăng cường năng lực bảo tồn, quản lý di sản theo chuẩn mực quốc tế. Đồng thời, đây cũng là cơ hội để các nhà khoa học, cơ quan quản lý và cộng đồng địa phương cùng nhìn nhận rõ hơn những giá trị cần gìn giữ của Óc Eo – Ba Thê.

Từ những cuộc khảo sát khoa học đến quá trình thẩm định quốc tế, hành trình của Óc Eo – Ba Thê không chỉ là nỗ lực hướng tới danh hiệu Di sản thế giới, mà còn là quá trình tích lũy tri thức, củng cố trách nhiệm bảo tồn và đưa những giá trị của nền văn minh cổ Nam Bộ đến gần hơn với cộng đồng quốc tế.

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Chuyên gia quốc tế khảo sát, tham vấn cộng đồng về bảo vệ, quản lý di sản văn hóa Óc Eo”, ngày 7/11/2023.
https://baotanglichsu.vn/vi/Articles/3091/74290/chuyen-gia-quoc-te-khao-sat-tham-van-cong-djong-ve-bao-ve-quan-ly-di-san-van-hoa-oc-eo.html

[2] Cổng thông tin điện tử tỉnh An Giang, “GS. Ichita Shimoda tham vấn chiến lược hoàn thiện hồ sơ di sản thế giới Óc Eo – Ba Thê”.
https://angiang.gov.vn/vi/gs-ichita-shimoda-tham-van-chien-luoc-hoan-thien-ho-so-di-san-gioi-oc-eo-ba

[3] Cổng thông tin điện tử tỉnh An Giang, “An Giang: Hoàn tất khảo sát thực địa hồ sơ đề cử Di sản thế giới Óc Eo – Ba Thê”, tháng 8/2026.
https://angiang.gov.vn/vi/an-giang-hoan-tat-khao-sat-thuc-dia-ho-so-de-cu-di-san-gioi-oc-eo-ba

[4] Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Làm rõ những giá trị nổi bật toàn cầu di sản khảo cổ Óc Eo – Ba Thê”, ngày 24/4/2025.
https://baotanglichsu.vn/vi/Articles/3091/75405/lam

Ban quản lý Di tích Văn hóa Óc Eo tỉnh An Giang