HỒ SƠ DI SẢN THẾ GIỚI ĐƯỢC XÂY DỰNG NHƯ THẾ NÀO?
Để một di sản được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản thế giới, phía sau đó là hành trình nghiên cứu khoa học, chuẩn bị hồ sơ và hoàn thiện các điều kiện bảo tồn, quản lý công phu, kéo dài nhiều năm. Hồ sơ đề cử không chỉ là tập hợp tài liệu giới thiệu về di tích, mà còn là kết quả của quá trình nghiên cứu, kiểm chứng bằng chứng và chứng minh giá trị của di sản theo các tiêu chuẩn quốc tế. Đối với Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê, tỉnh An Giang, việc xây dựng hồ sơ Di sản thế giới có ý nghĩa quan trọng trong việc làm sáng tỏ vai trò của văn hóa Óc Eo và nền văn minh Phù Nam trong lịch sử Đông Nam Á cổ đại, đồng thời giới thiệu những giá trị khảo cổ, lịch sử và văn hóa của vùng đất Nam Bộ đến cộng đồng quốc tế.
1. Hồ sơ Đề cử di sản thế giới
Hồ sơ Đề cử di sản thế giới là một hệ thống nghiên cứu khoa học, pháp lý và quản lý được xây dựng theo những yêu cầu chặt chẽ của UNESCO. Một hồ sơ đề cử phải làm rõ di sản có những giá trị đặc biệt nào, vì sao các giá trị ấy có ý nghĩa đối với nhân loại, những bằng chứng khoa học nào chứng minh điều đó, phạm vi di sản được xác định ra sao và các giá trị sẽ được bảo vệ như thế nào trong tương lai.
Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp giữa các nhà khoa học, chuyên gia di sản, cơ quan quản lý nhà nước, chính quyền địa phương và cộng đồng. Các lĩnh vực như khảo cổ học, lịch sử, kiến trúc, bảo tồn, quy hoạch và quản lý môi trường cùng đóng góp vào việc xây dựng một hồ sơ có cơ sở khoa học và khả năng triển khai trong thực tế.
Theo Công ước năm 1972 về bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới, một di sản muốn được ghi danh phải chứng minh được Giá trị nổi bật toàn cầu, đáp ứng ít nhất một tiêu chí ghi danh, đồng thời đáp ứng các yêu cầu về tính xác thực, tính toàn vẹn, bảo vệ và quản lý.
2. Bước đầu tiên: Chứng minh Giá trị nổi bật toàn cầu
Đây là nội dung quan trọng nhất trong quá trình xây dựng hồ sơ. Giá trị nổi bật toàn cầu (Outstanding Universal Value – OUV) là giá trị có ý nghĩa đặc biệt vượt ra ngoài phạm vi quốc gia, mang tầm quan trọng đối với các thế hệ hiện tại và tương lai của toàn nhân loại.
Đối với Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê, hồ sơ Đề cử đã thống nhất hai tiêu chí ghi danh: Tiêu chí (ii) và Tiêu chí (iii).
Tiêu chí (ii): Thể hiện sự giao thoa và trao đổi các giá trị nhân văn.
Tiêu chí này nhấn mạnh quá trình giao lưu, trao đổi văn hóa được thể hiện qua kiến trúc, kỹ thuật, nghệ thuật, quy hoạch và tổ chức không gian. Đối với Óc Eo – Ba Thê, các dấu tích khảo cổ góp phần làm sáng tỏ vai trò của khu vực trong mạng lưới giao thương cổ đại, cũng như những mối liên hệ văn hóa giữa cư dân nơi đây với các khu vực khác ở Đông Nam Á và bên ngoài khu vực.
Tiêu chí (iii): Là bằng chứng đặc biệt về một truyền thống văn hóa hoặc nền văn minh đã tồn tại trong lịch sử.
Tiêu chí này hướng đến giá trị của hệ thống di tích khảo cổ trong việc phản ánh những đặc trưng của văn hóa Óc Eo và nền văn minh Phù Nam. Thông qua dấu tích kiến trúc, hệ thống kênh đào, hiện vật và các bằng chứng khảo cổ khác, các nhà nghiên cứu có thêm cơ sở tìm hiểu đời sống kinh tế, tín ngưỡng, kỹ thuật và tổ chức xã hội của cư dân cổ đại ở vùng đất Nam Bộ.
Hai tiêu chí bổ sung cho nhau, vừa làm rõ vai trò giao lưu văn hóa của Óc Eo – Ba Thê trong bối cảnh khu vực, vừa khẳng định giá trị của những bằng chứng khảo cổ về một nền văn minh đã phát triển trong lịch sử. Việc lựa chọn các tiêu chí này là cơ sở định hướng cho công tác nghiên cứu, bảo tồn và quản lý di sản, đồng thời giúp cộng đồng quốc tế hiểu rõ hơn ý nghĩa của Óc Eo – Ba Thê đối với lịch sử và văn hóa nhân loại.
3. Thu thập dữ liệu khoa học và khảo sát thực địa
Để xây dựng một hồ sơ có sức thuyết phục, các nhà nghiên cứu phải thu thập, hệ thống hóa và kiểm chứng khối lượng lớn tư liệu khoa học. Công việc bao gồm khảo sát hiện trạng, đo vẽ bản đồ, xác định vị trí và phạm vi di tích, thống kê hiện vật, lập hồ sơ tư liệu, chụp ảnh và xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ nghiên cứu, quản lý.
Đối với di sản khảo cổ Óc Eo – Ba Thê, công tác khai quật và nghiên cứu khoa học giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Những dấu tích kiến trúc, khu cư trú, hệ thống kênh đào và các nhóm hiện vật cung cấp thông tin về quá trình hình thành, phát triển của khu vực, đồng thời góp phần làm sáng tỏ đời sống của cư dân cổ đại. Các kết quả nghiên cứu cần được xem xét trong mối liên hệ về không gian, niên đại và chức năng để tránh việc diễn giải hiện vật một cách riêng lẻ. Bên cạnh đó, việc đối chiếu tư liệu lịch sử, bản đồ và kết quả nghiên cứu của các chuyên ngành liên quan giúp bổ sung căn cứ khoa học cho hồ sơ.
4. Xác định ranh giới di sản và bảo đảm tính toàn vẹn
Một yêu cầu quan trọng của hồ sơ Di sản thế giới là xác định rõ ranh giới khu vực đề cử và vùng đệm, vị trí các di tích thành phần cùng những yếu tố cần thiết để bảo vệ giá trị di sản. Đối với Óc Eo – Ba Thê, việc xác định phạm vi cần dựa trên kết quả nghiên cứu khảo cổ học, đặc điểm phân bố di tích và mối liên hệ giữa các địa điểm. Công tác này không chỉ nhằm khoanh vùng các điểm đã phát hiện mà còn phải tính đến những yếu tố cảnh quan và dấu tích khảo cổ liên quan đến việc thể hiện giá trị của toàn khu di tích. Tổng diện tích vùng lõi của khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê là 453,1 ha bao gồm 16 di tích thành phần và vùng đệm có tổng diện tích khoảng 946,3 ha.
Bên cạnh đó, hồ sơ phải chứng minh tính xác thực và tính toàn vẹn của di sản. Tính xác thực liên quan đến mức độ đáng tin cậy của những yếu tố thể hiện giá trị lịch sử, văn hóa, chẳng hạn vật liệu, kỹ thuật, hình thức, vị trí và bối cảnh của di tích. Tính toàn vẹn xem xét mức độ đầy đủ của các thành phần cần thiết để thể hiện giá trị di sản, tình trạng bảo tồn và những tác động có thể làm suy giảm các giá trị đó.
Đối với di sản khảo cổ, việc bảo vệ các dấu tích tại chỗ, duy trì bối cảnh khảo cổ và quản lý những khu vực liên quan có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây là cơ sở để bảo đảm di sản tiếp tục có giá trị nghiên cứu và diễn giải lâu dài.

Tiến sĩ Rima Hooja cùng các chuyên gia khoa học trong nước khảo sát trên đỉnh núi Ba Thê tháng 8/2026
(Nguồn: Lê Hữu Nghĩa)
5. Xây dựng kế hoạch bảo tồn và quản lý lâu dài
UNESCO không chỉ quan tâm đến những giá trị di sản đã hình thành trong quá khứ mà còn xem xét khả năng bảo vệ các giá trị ấy trong tương lai. Vì vậy, hồ sơ đề cử phải đi kèm hệ thống bảo vệ và quản lý, trong đó xác định cơ sở pháp lý, cơ cấu tổ chức, trách nhiệm của các cơ quan liên quan, nguồn lực thực hiện, phương án giám sát và giải pháp ứng phó với những nguy cơ ảnh hưởng đến di sản.
Đối với khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê, các nhiệm vụ quan trọng bao gồm bảo vệ di tích khảo cổ, kiểm soát tác động từ hoạt động xây dựng và sử dụng đất, duy trì cảnh quan, quản lý hiện vật, cập nhật dữ liệu khoa học và nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ quản lý.
Công tác bảo tồn cũng cần gắn với nghiên cứu khoa học thường xuyên. Những phát hiện mới và kết quả nghiên cứu cần được cập nhật để phục vụ việc điều chỉnh biện pháp bảo vệ phù hợp với thực trạng di tích.
Sự tham gia của cộng đồng địa phương là một yếu tố quan trọng trong quá trình này. Người dân không chỉ được hưởng lợi từ việc phát huy giá trị di sản mà còn có thể đóng góp tri thức địa phương, tham gia gìn giữ cảnh quan và nâng cao nhận thức về trách nhiệm bảo tồn. Việc phát triển du lịch, giáo dục di sản và các hoạt động giới thiệu văn hóa cần được thực hiện phù hợp với yêu cầu bảo tồn, tránh gây tổn hại đến những yếu tố cấu thành giá trị của di tích.
6. Thẩm định quốc tế: Từ hồ sơ khoa học đến khảo sát thực địa
Sau khi hồ sơ được quốc gia thành viên đệ trình theo quy trình chính thức, Trung tâm Di sản thế giới UNESCO tiến hành kiểm tra yêu cầu kỹ thuật và chuyển hồ sơ sang quy trình đánh giá chuyên môn. Đối với di sản văn hóa, Hội đồng Di tích và Di chỉ quốc tế (ICOMOS) là tổ chức tư vấn thực hiện việc đánh giá. Quá trình này có thể bao gồm nghiên cứu hồ sơ, tham vấn chuyên gia, khảo sát thực địa và trao đổi với quốc gia đề cử về những nội dung cần làm rõ. Các chuyên gia không chỉ xem xét những giá trị được trình bày trong hồ sơ mà còn đánh giá tình trạng bảo tồn thực tế, ranh giới khu vực đề cử, hệ thống bảo vệ và quản lý, cũng như khả năng duy trì Giá trị nổi bật toàn cầu trong dài hạn.
Đối với khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê, hồ sơ đề cử đã được gửi đến Trung tâm Di sản thế giới UNESCO ngày 29/1/2026. Ngày 27/2/2026, hồ sơ được xác nhận đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật để chuyển sang giai đoạn đánh giá chuyên môn. Từ ngày 17 đến 24/8/2026, chuyên gia ICOMOS tiến hành khảo sát thực địa tại khu di tích. Đây là những dấu mốc quan trọng trong hành trình đề cử, tạo điều kiện để đối chiếu nội dung hồ sơ với hiện trạng di tích và công tác quản lý tại địa phương.
Tuy nhiên, việc hoàn thành khảo sát thực địa không đồng nghĩa với việc di sản đã được UNESCO ghi danh. Hồ sơ vẫn phải trải qua quá trình đánh giá chuyên môn và được xem xét theo quy trình của Công ước Di sản thế giới. Ủy ban Di sản thế giới là cơ quan đưa ra quyết định cuối cùng về việc ghi danh.

Tiến sĩ Rima Hooja tiến hành tham vấn cộng đồng trong chương trình khảo sát thực địa tại khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê tháng 8/2026
(Nguồn: Lê Hữu Nghĩa)
7. Hành trình của khoa học, trách nhiệm và khát vọng
Xây dựng hồ sơ Di sản thế giới không chỉ nhằm đạt được một danh hiệu quốc tế. Đó còn là quá trình nghiên cứu sâu hơn về di sản, hệ thống hóa tư liệu, bổ sung tri thức khoa học, hoàn thiện công tác bảo tồn và nâng cao nhận thức cộng đồng. Đối với Óc Eo – Ba Thê, hành trình này góp phần làm sáng tỏ vai trò của một trung tâm văn hóa và giao thương cổ đại ở Nam Bộ, đồng thời giới thiệu với thế giới những bằng chứng về lịch sử phát triển và giao lưu văn hóa của khu vực Đông Nam Á.
Hai tiêu chí (ii) và (iii) được thống nhất trong hồ sơ là cơ sở để định hướng nghiên cứu, bảo tồn và quản lý: vừa làm rõ những dấu ấn của quá trình giao lưu, trao đổi các giá trị nhân văn, vừa gìn giữ những bằng chứng khảo cổ đặc biệt về văn hóa Óc Eo và nền văn minh Phù Nam. Nếu được ghi danh, Óc Eo – Ba Thê sẽ tiếp tục đứng trước những yêu cầu cao hơn về bảo tồn, quản lý và phát huy giá trị. Danh hiệu quốc tế không thay thế trách nhiệm bảo vệ di sản, mà đặt ra yêu cầu lớn hơn đối với việc gìn giữ những giá trị đã được công nhận.
Với Óc Eo – Ba Thê, hành trình xây dựng hồ sơ Di sản thế giới chính là hành trình kết nối những bằng chứng của lịch sử với tri thức khoa học hôm nay, để những giá trị được hình thành từ nhiều thế kỷ trước tiếp tục được nghiên cứu, bảo vệ và chia sẻ với nhân loại.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Óc Eo – Ba Thê trước thềm trở thành Di sản thế giới, ngày 14/7/2026.
https://bvhttdl.gov.vn/oc-eo-ba-the-truoc-them-tro-thanh-di-san-the-gioi.htm
2. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Đề nghị công nhận Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê là Di sản thế giới, ngày 27/1/2026.
https://bvhttdl.gov.vn/e-nghi-cong-nhan-khu-di-tich-khao-co-oc-eo---ba-the-la-di-san-the-gioi.htm
3. Cổng thông tin điện tử tỉnh An Giang, An Giang: Hoàn tất khảo sát thực địa hồ sơ đề cử Di sản thế giới Óc Eo – Ba Thê, tháng 8/2026.
https://angiang.gov.vn/vi/an-giang-hoan-tat-khao-sat-thuc-dia-ho-so-de-cu-di-san-gioi-oc-eo-ba
4. UNESCO World Heritage Centre, Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention, bản hướng dẫn năm 2026.
https://whc.unesco.org/en/guidelines/
Ban quản lý Di tích Văn hóa Óc Eo tỉnh An Giang